دوو شه‌ممه‌ , ئازار 4 2024

درۆی كەمیی سامان…

داهۆڵێك بۆ تێكدانی خێزان و كەمكردنەوەی ڕێژەی دانیشتوان

نووسینی: إحسان الفقیە
وەرگێڕانی: د.بێخاڵ ئەبوبەكر

ئەیلولی 1994، قاهیرەی پایتەختی میسر، سازدانی (كۆنگرەی دانیشتوان و گەشەپێدان)ی بەخۆیەوە بینی، كە یەكێكە لەو زنجیرە كۆنگرانەی لە جیهانی ئیسلامیدا گرێدراون و مۆركێكی جیهانیان هەیە. ئەم كۆنگرەیە چەمكی (خێزان)ی داڕشتەوەو ئەو چوارچێوەیەی كە شەریعەتی خوای گەورە بۆ خێزان پەسەندیدەكات، تێيپەڕاند.

بەرزبوونەوەی ڕێژەی دانیشتوان و گەشەپێدان

یەكێك لە مەترسیدارترین دۆز كە كۆنگرەی قاهیرە خستیە ڕوو، بەستنەوەی بەرزبوونەوەی ڕێژەی دانیشتوانی گۆی زەوییە بە هەژاریی و مەحاڵبوونی گەشەپێدان، و جەختكردنەوە لەسەر قەدەغەكردنی نەوە خستنەوە وەك تاكە ڕێگای هێنانەدی گەشەپێدان.
بەرمەبنای ئەم دیدە، كۆنگرەی قاهیرە ڕێگاچارەی بۆ كێشەی زۆربوونی دانیشتوان دیاریكرد، كە بریتین لە:
ڕۆشنبیریی سێكسیی و بەربەرەڵڵاكردنی سێكس بۆ هەرزەكاران، و پێشێلنەكردنی ئەم تایبەتمەندییانە لەلایەن خێزانەوە، و تێپەڕاندنی سنوری پێناسەی باوی خێزان تا پەیوەندییەكانی دەرەوەی پرۆسەی هاوسەرگیریی بگرێتەوە، لەوانەش هاوڕەگەزبازیی، و ڕێگەدان بە لەباربردن یان لەناوبردنی كۆرپەلەی نەخوازراو، و پێدانی مۆركی یاسایی و ئاساییبوونی ئەم مەسەلانەی كە دەبنە هۆی ڕێگریی لە نەوە خستنەوە.
نیگەرانیی وڵاتانی ڕۆژئاوا لە زۆربوونی دانیشتوانی جیهانی سێهەم، نوێ‌ نییە، بەڵكو لە سەدەی ڕابردوودا ولایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا بە هەڕەشەی سەر بەرژەوەندییەكانی هەژمار دەكرد، ئەوەتا بەڵگەنامەی ژمارە (200)ی هینری كیسنجەر لەساڵی 1974دا، بەناونیشانی “كاریگەرییەكانی زۆربوونی دانیشتوان لە جیهاندا، لەسەر ئاسایش و بەرژەوەندییە گرنگەكانی ولایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا لە ڕۆژهەڵاتدا”، لەم بەڵگەنامەیەدا، كیسنجەر داوای سەپاندنی سیاسەتی سنورداركردنی نەوە خستنەوە لە 13 وڵاتی جیهانی سێهەمدا دەكات، كە لە 90% ئەو وڵاتانە، وڵاتە ئیسلامییەكانن،
هەربۆیە، زیادەڕەویی نییە ئەگەر بڵێین كۆنگرەی قاهیرە ئەڵقەیەكە لە زنجیرەی كێبەركێی ژیاریی، و بە ئامانجگرتنی وڵاتانی جیهانی ئیسلامیی. تەنانەت ئەوروپاش لە بارێكی پڕ مەترسیدا دەژی سەبارەت بە پاشەكشەی دانیشتوانەكەی بەرامبەر هەڵكشانی ژمارەی دانیشتوان لە ناوچەی عەرەبیی و وڵاتانی ئیسلامیدا.

ئەفسانەی كەمیی یان نەبوونی سامان!

هەڵوێستی ڕۆژئاوا لە هەمبەر زۆربوونی دانیشتوانی وڵاتانی گەشەسەندوو و جیهانی سێهەم، كە زۆرینەی ڕەهایان موسڵمانن، لە تیۆریی “ئەخلاقیاتی بەلەمی ڕزگاربوون”ی زانای ئامارو زیندەوەرزانی ئەمریكی “جاریت هاردن”دا، بەرجەستە دەبێت. بیرۆكەی سەرەكیی ئەم تیۆرە باس لەوەدەكات هەنووكە هەسارەی زەوی، بەلەمی ڕزگاربوونە، كە خواردنی تەواوی بەشی هەمووان تێدا نییە، بۆیە لۆژیك ئەمەیە خواردن بۆ ئەوانە بێت كە زۆرترین چانسی ڕزگاربوونیان هەیە و نابێت بە هێنانی سەرنشینی نوێ‌، سەلامەتی سەرنشینانی بەلەمەكە بخرێتە مەترسییەوە.
ئەم تیۆرییە دەنگدانەوەیەكی بەرفراوانی لە ڕۆژئاوادا هەیە، لەم تیۆریەشەوە زاراوەی (ملیاری زێڕین) هەڵگۆزراوە، كە بریتیە لە كەمكردنەوەی دانیشتوانی سەرزەوی بۆ یەك ملیار كەس.
لە ڕاستیدا، بنەماكانی تیۆری (ئەخلاقیاتی بەلەمی ڕزگاربوون) لە ڕەهەندی بەهاو ئەخلاق خاڵییە ، سەرباری ئەمەش لە ڕاستییەوە دوورە و پشت بە بانگەشە چەواشەكارییەكانی پەیوەستكردنی برسێتی بە زۆربوونی نەوەخستنەوە دەبەستێتەوە، و تەنها بانگەشەیەكە كە لە سروشتی هەژمونگەریی ئیمپریالیزمی وڵاتانی ڕۆژئاوا سەرچاوەیگرتووە و وەك چەكێك بۆ زاڵبوون بەسەر گەلانی جیهانی سێهەمدا، بەكاردێت.
دیارترین بەڵگە لەسەر هەڵەی گرێدانی برسێتی بە نەوەخستنەوەوە، ئەوەیە كە لەكاتی داگیركاریی بەریتانیا بۆ هند، ڕوویدا. لە چلەكانی سەدەی ڕابردوودا، برسێتیەكی كوشندە ناوچەی بەنگالی هیندی گرتەوە، كە بووە هۆی لەناوچوونی ملیۆن و نیوێك مرۆڤ، كەچی لەوكاتەدا بە هەزاران تۆن برنج لە هندستانەوە بۆ بەریتانیای داگیركەر، دەنێردرا.
(فەرانسیس مورلابیە) ژنە توێژەری ئەمریكی بواری سیاسەتی خۆراك و دیموكراسیی، ئەفسانەی كەمیی سەرچاوەی هەڵتەكاند، بە ئامار و لێكۆڵینەوە سەلماندی كە گۆی زەوی، سامان و سەرچاوەی بەشی هەموو مرۆڤایەتی تێدایە.
بۆنمونە: رۆژانە زەوی نزیكەی كیلۆگرامێك دانەوێڵە بۆ هەموو مرۆڤێك بەرهەمدەهێنێت، واتە زیاتر لە سێ‌ هەزار تاوزە و پرۆتین بەردەستە، ئەمەش تەنها لە دانەوێڵە، جگە لە خۆراكەكانی دیكەی وەك سەوزە و میوەكان و گۆشت.
هەروەك بوونی پانتایی فراوان لەسەر هەسارەی زەوی كە هێشتا لە كشتوكاڵدا بەكارنەهێنراون، بەڵگەیەكی دیكەی درۆی بانگەشەی كەمیی سەرچاوەی خۆراكە، تەنانەت هەندێ‌ توێژینەوە ئاماژە بەوە دەدەن، كە تائێستاش مرۆڤ تەنها نیوەی زەوییە كشتوكاڵییەكانی سەرزەوی بەكارهێناوە. كێشەكە لە قۆرغكاریی و دەسەڵاتی كەمینە بەسەر سامان و سەرچاوەی زۆرینەدایە. مایەی سەرسوڕمان و گاڵتەجاڕییە كە لەساڵی 1973دا، 36 دەوڵەت لە هەژارترین دەوڵەتانی جیهان – كە لەلایەن نەتەوە یەكگرتووەكانەوە بە زیانمەندترین دەوڵەتان لە هەڵاوسانی نرخی خۆراكی جیهانی دادەنران- هەستان بە هەناردەكردنی كاڵای كشتوكاڵی بۆ ولایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا.

مرۆڤ سامانە، نەك ئاستەنگی گەشەپێدان

لەو ڕەخنانەی ڕووبەڕووی كۆنگرەی دانیشتوان دەبێتەوە، ئاماژەدانیەتی بەوەی زۆری وەچەخستنەوە لە جیهانی سێهەمدا بەهۆی نەزانییەوەیە، هەربۆیە هەڵسوڕێنەرانی كۆنگرە ڕایان وابوو كە دەبێت گەلانی جیهانی سێهەم سەبارەت بە مەترسیەكانی زۆریی منداڵخستنەوە و پەیوەندی بە نەبوونی گەشەپێدان هۆشیار بكرێنەوە. ئەمەش چەواشەكاریی و سەرلێتێكدانە، بەتایبەت كە زۆرینەی كۆمەڵگەكانی جیهان كۆمەڵگەی گوندنشینن، كە تیایدا خێزانەكان زۆری نەوەخستنەوە ئامانجیانە بۆئەوەی دەستی كار زۆربێت و لە كاروباری بژێویدا، هاوكاربن.
لێرەوە مرۆڤ سامانە نەك ئاستەنگ، بەهێزترین بەڵگەش بۆ ئەمە وڵاتی (چین)ە، كە لەگەڵ ئەوەی ڕێژەی دانیشتوانی گەیشتۆتە ملیارو نیوێك، ئابورییەكەی یەكێكە لە بەهێزترین ئابورییەكانی جیهان، ئەوەش بەهۆی وەبەرهێنان لە سامانی مرۆییدا.
هەروەها (یابان) لە پێشكەوتن و گەشەسەندن و بەهێزی ئابوریی و تەكنۆلۆژیدا نموونە و پێشەنگە، لەگەڵ ئەوەی نزیكەی 122 ملیۆن مرۆڤ لەسەر ڕووبەرێكی (378 كم2) دەژین، ئەمەش بەراورد بە ڕێژەی دانیشتوان ڕووبەرێكی بچوكە ، كەواتە كێشە لە زۆریی ژمارەی دانیشتواندا نییە، بەڵكو كێشە لە هەڵە وەبەرهێنانی توانای مرۆییدایە.

پوختە

ناوەرۆكی كۆنگرەی دانیشتوان و گەشەپێدان، ئەفسانەی كەمیی سامان دەكاتە داهۆڵێك بۆ تێكدانی بناغەی كۆمەڵگە موسڵمانەكان لەڕێگەی تێكدانی دامەزراوەی خێزانەوە، ئەمەش بە بڵاوكردنەوەی ڕێگاچارەی پڕچەواشەكاریی، كە زیان بە بناغەی ئەم یەكە كۆمەڵایەتییە گرنگە دەگەیەنێت.
سازدانی ئەم جۆرە كۆنگرانەش بەردەوام دەبێت لە دروستكردنی فشار لەسەر وڵاتانی جیهانی ئیسلامیی بۆ كاركردن لەسەر ڕێگاچارەكانی ئەوان و ئاساییكردنەوەی بیروڕاكان لای گەلانی جیهانی سێهەم، هەرچەندە دەنگی ناڕەزاییش بەرز ببێتەوە.

Check Also

مامۆستا شه‌ماڵ موفتی.. پیاوێكى خاكی پڕ هه‌گبه‌

دیمانه‌: كه‌تان خادیمیبه‌شی دووه‌مئاینده‌سازى: له‌دواى ڕاپه‌ڕینه‌وه‌ ناسران، به‌تایبه‌ت له‌ به‌رنامه‌ى (میحراب)ه‌وه‌، پاڵنه‌ر چى بوو، هه‌ستت …

28 کۆمێنت

  1. I want to express my sincere appreciation for this enlightening article. Your unique perspective and well-researched content bring a fresh depth to the subject matter. It’s evident that you’ve invested considerable thought into this, and your ability to convey complex ideas in such a clear and understandable way is truly commendable. Thank you for generously sharing your knowledge and making the learning process enjoyable.

  2. Your dedication to sharing knowledge is unmistakable, and your writing style is captivating. Your articles are a pleasure to read, and I consistently come away feeling enriched. Thank you for being a dependable source of inspiration and information.

  3. I am continually impressed by your ability to delve into subjects with grace and clarity. Your articles are both informative and enjoyable to read, a rare combination. Your blog is a valuable resource, and I am sincerely grateful for it.

  4. I’d like to express my heartfelt appreciation for this enlightening article. Your distinct perspective and meticulously researched content bring a fresh depth to the subject matter. It’s evident that you’ve invested a great deal of thought into this, and your ability to articulate complex ideas in such a clear and comprehensible manner is truly commendable. Thank you for generously sharing your knowledge and making the process of learning so enjoyable.

  5. Your enthusiasm for the subject matter shines through every word of this article; it’s infectious! Your commitment to delivering valuable insights is greatly valued, and I eagerly anticipate more of your captivating content. Keep up the exceptional work!

  6. Your dedication to sharing knowledge is evident, and your writing style is captivating. Your articles are a pleasure to read, and I always come away feeling enriched. Thank you for being a reliable source of inspiration and information.

  7. In a world where trustworthy information is more important than ever, your commitment to research and providing reliable content is truly commendable. Your dedication to accuracy and transparency is evident in every post. Thank you for being a beacon of reliability in the online world.

  8. I’m continually impressed by your ability to dive deep into subjects with grace and clarity. Your articles are both informative and enjoyable to read, a rare combination. Your blog is a valuable resource, and I’m grateful for it.

  9. Your passion and dedication to your craft shine brightly through every article. Your positive energy is contagious, and it’s clear you genuinely care about your readers’ experience. Your blog brightens my day!

  10. I can’t help but be impressed by the way you break down complex concepts into easy-to-digest information. Your writing style is not only informative but also engaging, which makes the learning experience enjoyable and memorable. It’s evident that you have a passion for sharing your knowledge, and I’m grateful for that.

  11. Your writing style effortlessly draws me in, and I find it nearly impossible to stop reading until I’ve reached the end of your articles. Your ability to make complex subjects engaging is indeed a rare gift. Thank you for sharing your expertise!

  12. I am continually impressed by your ability to delve into subjects with grace and clarity. Your articles are both informative and enjoyable to read, a rare combination. Your blog is a valuable resource, and I am sincerely grateful for it.

  13. I’ve discovered a treasure trove of knowledge in your blog. Your unwavering dedication to offering trustworthy information is truly commendable. Each visit leaves me more enlightened, and I deeply appreciate your consistent reliability.

  14. In a world where trustworthy information is more crucial than ever, your dedication to research and the provision of reliable content is truly commendable. Your commitment to accuracy and transparency shines through in every post. Thank you for being a beacon of reliability in the online realm.

  15. In a world where trustworthy information is more crucial than ever, your dedication to research and the provision of reliable content is truly commendable. Your commitment to accuracy and transparency shines through in every post. Thank you for being a beacon of reliability in the online realm.

  16. Your writing style effortlessly draws me in, and I find it difficult to stop reading until I reach the end of your articles. Your ability to make complex subjects engaging is a true gift. Thank you for sharing your expertise!

  17. Your storytelling prowess is nothing short of extraordinary. Reading this article felt like embarking on an adventure of its own. The vivid descriptions and engaging narrative transported me, and I eagerly await to see where your next story takes us. Thank you for sharing your experiences in such a captivating manner.

  18. Your passion and dedication to your craft radiate through every article. Your positive energy is infectious, and it’s evident that you genuinely care about your readers’ experience. Your blog brightens my day!

  19. Your passion and dedication to your craft radiate through every article. Your positive energy is infectious, and it’s evident that you genuinely care about your readers’ experience. Your blog brightens my day!

  20. I wanted to take a moment to express my gratitude for the wealth of invaluable information you consistently provide in your articles. Your blog has become my go-to resource, and I consistently emerge with new knowledge and fresh perspectives. I’m eagerly looking forward to continuing my learning journey through your future posts.

  21. I’ve found a treasure trove of knowledge in your blog. Your dedication to providing trustworthy information is something to admire. Each visit leaves me more enlightened, and I appreciate your consistent reliability.

  22. I’ve found a treasure trove of knowledge in your blog. Your dedication to providing trustworthy information is something to admire. Each visit leaves me more enlightened, and I appreciate your consistent reliability.

  23. Your dedication to sharing knowledge is unmistakable, and your writing style is captivating. Your articles are a pleasure to read, and I consistently come away feeling enriched. Thank you for being a dependable source of inspiration and information.

  24. I’m genuinely impressed by how effortlessly you distill intricate concepts into easily digestible information. Your writing style not only imparts knowledge but also engages the reader, making the learning experience both enjoyable and memorable. Your passion for sharing your expertise shines through, and for that, I’m deeply grateful.

  25. Your unique approach to addressing challenging subjects is like a breath of fresh air. Your articles stand out with their clarity and grace, making them a pure joy to read. Your blog has now become my go-to source for insightful content.

  26. Your writing style effortlessly draws me in, and I find it nearly impossible to stop reading until I’ve reached the end of your articles. Your ability to make complex subjects engaging is indeed a rare gift. Thank you for sharing your expertise!

  27. I’m continually impressed by your ability to dive deep into subjects with grace and clarity. Your articles are both informative and enjoyable to read, a rare combination. Your blog is a valuable resource, and I’m grateful for it.

  28. I must applaud your talent for simplifying complex topics. Your ability to convey intricate ideas in such a relatable manner is admirable. You’ve made learning enjoyable and accessible for many, and I deeply appreciate that.

وەڵامێک بنووسە

پۆستی ئەلیکترۆنییەکەت بڵاوناکرێتەوە. خانە پێویستەکان دەستنیشانکراون بە *