چوار شه‌ممه‌ , حوزه‌یران 19 2024

فه‌زیله‌تى ئه‌خلاقى و پرسه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان

مودریك عه‌لى عارف

پرس و بابه‌ته‌ كۆمه‌ڵایه‌تى و خێزانییه‌كان له‌ هه‌ر كۆمه‌ڵگه‌یه‌كدا له‌ گه‌رمترین و گرنگترین پرس و بابه‌ته‌كانن و زۆرترین قسه‌ و مشتوڕیان له‌سه‌ر ده‌كرێت، هه‌روه‌ك چۆن له‌ باشترین و دیارترین پێوه‌ره‌كانى ناسین و ئاشنابوون به‌ تاك و خێزان و كۆمه‌ڵگه‌كانن و سه‌نگى مه‌حه‌كن بۆ هه‌ڵسه‌نگاندنى ئه‌و كۆمه‌ڵگه‌یه‌ و مرۆڤه‌كان له‌و ژینگه‌یه‌دا.
كاتێك دوو كه‌س ماوه‌یه‌ك پێكه‌وه‌ ده‌ژین و له‌گه‌ڵ چاكى و خۆشى و ڕێز و به‌رژه‌وه‌ندییه‌ هاوبه‌شه‌كاندا پێكه‌وه‌ هه‌ڵده‌كه‌ن و دونیایه‌ك كار و هه‌ڵوێستى چاك و جوامێرانه‌ و یاده‌وه‌رى شیرین و دانسقه‌ و گرانبه‌ها له‌ نێوانیاندا هه‌یه‌ و له‌ ئه‌لبوومى ژیانیاندا نه‌خشێنراون، ئه‌مه‌ ماناى ئه‌وه‌ نییه‌ كه‌ خاڵى جیاواز و هه‌ڵه‌ و كه‌موكورتى و كێشه‌ و زویربوون له‌ نێوانیاندا نه‌بێت و بێ گرفت و هه‌ڵه‌ و كه‌موكورتى بن، ئیدى ئه‌م دوو كه‌سه‌ دراوسێ بن یان هاوڕێ و هاوكار و هاوپیشه‌، یاخود هاوسه‌ر و ژن و مێرد.
به‌ڵام هه‌ر ئه‌م دوو كه‌سه‌ كاتێك كۆسپ و له‌مپه‌رێك دێته‌ سه‌ر ڕێیان و تواناى لادانى ئه‌و كێشه‌ و كۆسپه‌ و زاڵبوونیان نییه‌ به‌سه‌ریدا، دواجار ئه‌م كۆسپه‌ ده‌بێته‌ هۆى جیابوونه‌وه‌ و دوور كه‌وتنه‌وه‌یان له‌یه‌كدى، ماناى ئه‌وه‌ نییه‌ كه‌ ئیدى ئه‌و هه‌موو چاكى و خاڵه‌ پۆزه‌تیڤ و ڕێزگرتن و سۆز و دۆستایه‌تییه‌ى كه‌ پێشتر له‌نێوانیاندا هه‌بووه‌ فه‌رامۆشى بكه‌ن و هێڵێكى چه‌پ و ڕاستى به‌سه‌ردا بهێنن، یاخود ئه‌و خاڵه‌ لاواز و هه‌ڵه‌ و كه‌موكورتیانه‌ى كه‌ له‌نێوانیاندا هه‌بووه‌ بیاندركێنن و باس بكرێن و كه‌رامه‌ت و كه‌سێتى یه‌كترى پێ بشكێنن و له‌كه‌دارى بكه‌ن، زیاتر له‌وه‌ش غه‌یبه‌ت و توانج و پلار و تانه‌ و تۆمه‌تدان ببێته‌ پیشه‌ى ئه‌م دوو كه‌سه‌ و ده‌وروبه‌ره‌كه‌یان.
ئه‌گه‌ر به‌م شێوه‌یه‌ بیر بكه‌ینه‌وه‌ و هه‌ڵسوكه‌وت و مامه‌ڵه‌ له‌گه‌ڵ یه‌كدیدا بكه‌ین، ئه‌وا به‌ دڵنیاییه‌وه‌ هه‌ڵسه‌نگاندنه‌كانمان هه‌ندێ جار ناواقیعى و دوور ده‌بن له‌ لۆژیك و دقه‌كانى ئایین و ته‌نانه‌ت فه‌زیله‌ته‌ ئه‌خلاقییه‌كان و ڕێزگرتن له‌ به‌ها باڵاكانه‌وه‌.
بۆ نموونه‌: كاتێك كه‌سێك ده‌یه‌وێ بچێته‌ خوازبێنى كه‌سێك، به‌ دڵنیاییه‌وه‌ له‌و كاته‌دا كه‌ ده‌یه‌وێ ئه‌م كاره‌ بكات، ئه‌وا به‌پێى تێڕوانین و هه‌ڵسه‌نگاندنه‌كانى خۆى و كه‌سه‌كانى، ئه‌م ئافره‌ته‌ و بنه‌ماڵه‌ و خێزانه‌كه‌یانى پێ باش و گونجاوه‌ بۆیه‌ ده‌چێته‌ پێشه‌وه‌ بۆ خوازبێنى، بۆیه‌ یه‌كێك له‌و قسانه‌ى كه‌ خۆى یان كه‌سه‌كانى به‌رامبه‌ر ماڵى ئافره‌ته‌كه‌ ده‌یكه‌ن ئه‌وه‌یه‌ كه‌: ئێمه‌ خێزانه‌كه‌تان و ئه‌م كچه‌تانمان به‌ كه‌سێكى باش و گونجاو زانیوه‌ و ده‌زانین، بۆیه‌ هاتووینه‌ته‌ خزمه‌تتان بۆ ئه‌وه‌ى ببینه‌ خزم و به‌ كوڕى خۆتان قبوڵمان بكه‌ن وهتد….
به‌ڵام هه‌ندێ جار و به‌ هه‌ر هۆیه‌ك بێت ماڵى ئافره‌ته‌كه‌ ڕازى به‌م په‌یوه‌ندى و خزمایه‌تییه‌ نابن و داواى لێبوردن ده‌كه‌ن، ئیدى هه‌ر به‌ كردنى ئه‌م قسه‌یه‌ كوڕه‌كه‌ یان پیاوه‌كه‌ و ماڵ و خێزانه‌كه‌ى هه‌زار ناو و ناتۆره‌ و كه‌موكورتى و هه‌ڵه‌ و عه‌یبه‌ له‌م كچه‌ و له‌م خێزانه‌ ده‌دۆزنه‌وه‌ و ده‌ستده‌كه‌ن به‌ غه‌یبه‌ت و شكاندن و بێڕێزى كردن و له‌كه‌داركردنى كه‌سایه‌تى و كه‌رامه‌تیان و هتد.
نموونه‌یه‌كى دیكه‌ش بریتییه‌ له‌ ژن و مێردێك كه‌ چه‌ندین ساڵ پێكه‌وه‌ ژیاون و خۆشى و ناخۆشى و ساردى و گه‌رمییه‌كانى ژیانیان پێكه‌وه‌ چه‌شتووه‌ و ڕێز و خۆشه‌ویستى و سۆز و چاكه‌ و چه‌ندین یاده‌وه‌رى و به‌سه‌رهاتیان پێكه‌وه‌ هه‌یه‌، به‌ڵام كاتێك به‌ هه‌ر هۆیه‌كه‌وه‌ (كۆسپێك یان كه‌م ئه‌زموونى، یاخود كه‌م ڕێزگرتن و لێتێنه‌گه‌یشتن)ێكه‌وه‌ له‌یه‌ك جیا ده‌بنه‌وه‌ و بڕیارى ته‌ڵاق و جیابوونه‌وه‌ ده‌ده‌ن، بۆچى ده‌بێ هه‌رچى نهێنى ئه‌و چه‌ند ساڵه‌یان هه‌یه‌ ئاشكراى بكه‌ن و ڕێز و كه‌رامه‌ت و كه‌سێتى یه‌كتر بشكێنن و له‌كه‌دارى بكه‌ن؟ بۆ ده‌بێ ته‌نها خاڵه‌ سه‌لبى و نێگه‌تیڤه‌كان باس بكه‌ن و زه‌قیان بكه‌نه‌وه‌؟ بۆ ده‌بێ قسه‌ و تۆمه‌تى ناڕه‌واو ناڕاست بده‌ن پاڵ یه‌كتر؟ ئیدى ئه‌و قسانه‌ى كه‌ ده‌یانكه‌ن ڕاست بن یان نا؟! ئه‌گه‌ر ڕاست بن بۆچى ئێسته‌ باسى ده‌كه‌ن و ئه‌و غه‌یبه‌ته‌ ده‌كه‌ن؟! ئه‌گه‌ریش وانه‌بێت ـ خوانه‌خواسته‌ ـ درۆ و ناڕاست بن، خۆ ئه‌وه‌ تۆمه‌ت و تاوانێكى گه‌وره‌یه‌.
ئه‌ى ئایا بۆچى هه‌ردوولا ئه‌خلاقیانه‌ و وه‌ك كه‌سێكى پابه‌ند به‌ ئایین و فه‌زیله‌ته‌ ئه‌خلاقییه‌كان و نه‌ریته‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌ جوانه‌كانه‌وه‌ مامه‌ڵه‌ ناكه‌ن؟ بۆچى ناگه‌نه‌ ئه‌و قه‌ناعه‌ت و بڕوایه‌ى كه‌ ئه‌گه‌ر كه‌سێك پرسیارى لێكردن ـ ئیتر دۆست بێت یان ناحه‌ز ـ ئه‌وا ته‌نها بڵێن: پێكه‌وه‌ نه‌مانكرا و وه‌گه‌رنا فڵان كه‌س كه‌ پێشتر هاوسه‌رم بووه‌ هه‌ر كه‌سێكى باش و به‌ڕێزه‌، به‌ڵام ئێمه‌ له‌به‌ر لێتێنه‌گه‌یشتن و گرفت و كۆسپێك نه‌مانتوانى پێكه‌وه‌ هه‌ڵكه‌ین و ژیانى هاوسه‌رداریمان به‌رده‌وام بێت.
با ئه‌م دوو هاوسه‌ره‌ وه‌ك چۆن له‌ به‌یه‌كگه‌یشتن و بونیادنانى ژیانى هاوسه‌رێتیاندا په‌یڕه‌وى قورئانى پیرۆز و سوننه‌تى پێغه‌مبه‌رى خۆشه‌ویستیان كرد درودى خواى لێبێت، با لێره‌شدا و له‌م وێستگه‌ى جیابوونه‌وه‌یه‌شدا به‌هه‌مان شێوه‌ په‌یڕه‌وى فه‌رمانى خواى گه‌وره‌ و سوننه‌تى پێغه‌مبه‌ر ـ درودى خواى لێبێ ـ بكه‌ن و ئه‌م ئایه‌ته‌ پیرۆزه‌ بكه‌نه‌ پێوه‌رى بڕیار و هه‌ڵوێسته‌كانیان كه‌ بۆ بڕواداران هاتووه‌ته‌ خواره‌وه‌ و ده‌فه‌رمووێ: [ألطلاقُ مَرَّتَانِ فَأِمْسَاكٌ بِمَعْرُوفٍ أوْ تَسْڕیحٌ بِاِحْسَانٍ.]البقرة/229. واته‌: (ته‌ڵاقدان تاكو دوو جاره‌، جا دواى ئه‌وه‌ یا هاتنه‌وه‌ و به‌ خۆشى پێكه‌وه‌ ژیانه‌، یا سێهه‌م جار به‌ ڕووخۆشى ته‌ڵاقدان و لێكپچڕانه‌..)
كه‌ دیاره‌ مه‌قامى ئیحسان گه‌وره‌تر و باڵاتره‌ له‌ مه‌قامى عه‌دل و دادپه‌روه‌رى، چونكه‌ مه‌قامى ئیحسان مه‌قامى فه‌زیله‌ته‌ و زیاتر و باڵاتر و فراوانتره‌ له‌ عه‌دل و دادپه‌روه‌رى.
چونكه‌ دڵنیابن هه‌ركام له‌م دوو هاوسه‌ره‌ باسى خراپه‌ و هه‌ڵه‌ى ئه‌ویتریان بكات، دڵنیابێت كه‌ له‌پێشدا خۆى پێ ده‌شكێت و كه‌سێتى خۆى له‌كه‌دار و ناشیرین ده‌كات و بازاڕى خۆى كه‌ساس و بێ ڕه‌ونه‌ق ده‌كات و بێ ڕێزى و ڕه‌فتارى ناشیرین به‌رامبه‌ر كه‌سێك ده‌كات كه‌ پێشتر په‌ناگه‌ و سوكنا و پشت و په‌نا و هاوده‌م و هاوخه‌م و هاوسه‌ر و به‌شدار و هاوبه‌شى خۆشى و ناخۆشى و بوون و نه‌بوون نه‌خۆشى و له‌شساغى بووه‌، كه‌ ئه‌م جۆره‌ بیركردنه‌وه‌ و هه‌ڵسوكه‌وت و مامه‌ڵه‌یه‌ زۆر نائه‌خلاقى و نه‌شیاوه‌ و دووره‌ له‌ كه‌سێتى مرۆڤى پابه‌ند به‌ ئایین و به‌ها ئه‌خلاقى و مرۆیى و كۆمه‌ڵایه‌تیه‌كانه‌وه‌.

  • تێبینى: ڕاڤه‌ى ئایه‌ته‌ كه‌، له‌ ته‌فسیرى (تیشكێ له‌ قورئانى پیرۆز)ى مامۆستا (ئیبراهیم مه‌ردۆخى)یه‌وه‌ وه‌رگیراوه‌.

Check Also

4ی حوزەیران و بارودۆخی منداڵان وەک قوربانی جەنگ

بەیان نوریئەمڕۆ 4ی6 رۆژی منداڵانی بێتاوانی قوربانیی جەنگە دوژمنكارییەكانە، كە نەتەوە یەكگرتووەكان لە 19ی ئابی …

5 کۆمێنت

  1. I was wondering if you ever considered changing the page layout of your site? Its very well written; I love what youve got to say. But maybe you could a little more in the way of content so people could connect with it better. Youve got an awful lot of text for only having one or two images. Maybe you could space it out better?

  2. Greetings from Los angeles! I’m bored to tears at work so I decided to check out your website on my iphone during lunch break. I enjoy the info you present here and can’t wait to take a look when I get home. I’m amazed at how quick your blog loaded on my mobile .. I’m not even using WIFI, just 3G .. Anyhow, good site!

  3. Magnificent beat ! I wish to apprentice while you amend your web site, how can i subscribe for a blog web site? The account aided me a acceptable deal. I had been tiny bit acquainted of this your broadcast provided bright clear concept

  4. I am extremely impressed with your writing skills and also with the layout on your blog. Is this a paid theme or did you customize it yourself? Either way keep up the nice quality writing, it’s rare to see a nice blog like this one these days.

  5. With havin so much written content do you ever run into any problems of plagorism or copyright violation? My website has a lot of exclusive content I’ve either created myself or outsourced but it looks like a lot of it is popping it up all over the web without my authorization. Do you know any techniques to help protect against content from being ripped off? I’d certainly appreciate it.

وەڵامێک بنووسە

پۆستی ئەلیکترۆنییەکەت بڵاوناکرێتەوە. خانە پێویستەکان دەستنیشانکراون بە *