لاولاو حسێن
پرسی پێگە و ڕۆڵی ئافرەت لە کۆمەڵگادا یەکێکە لە بابەتە هەرە گرنگەکانی فیقهی هاوچەرخ. ئەم ڕاپۆرتە تیشک دەخاتە سەر سێ تەوەرەی سەرەکی کە لە تێکستە شەرعییەکان و کەلەپووری ئیسلامیدا هاتوون: ڕۆڵی ئافرەت لە چاکسازی کۆمەڵایەتیدا، حوکم و مەرجەکانی کارکردنی لە دەرەوەی ماڵ، و تێڕوانینی شەریعەت بەرامبەر بە ماف و بەشدارییە سیاسییەکانی.
تەوەرەی یەکەم: ڕۆڵی ئافرەت لە چاکسازی کۆمەڵایەتیدا:
قورئانی پیرۆز و مێژووی ئیسلامی بە ڕوونی دەیسەلمێنن کە ئافرەت وەک پیاو ڕاسپێردراوە بە ئەرکی چاکسازی و گۆڕانکاری ئەرێنی لە کۆمەڵگەدا.
بەڵگەی قورئانی: خوای گەورە لە سوورەتی تەوبەدا دەفەرموێت:(وَالْمُؤْمِنُونَ وَالْمُؤْمِنَاتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ ۚ يَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنكَرِ وَيُقِيمُونَ الصَّلَاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَيُطِيعُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ ۚ أُولَٰئِكَ سَيَرْحَمُهُمُ اللَّهُ ۗ إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ) (ئایەتی ٧١) بە ڕوونی ئاماژە بەوە دەکات کە ژنان و پیاوانی باوەڕدار دۆست و پشتیوانی یەکترن و پێکەوە فەرمان بە چاکە و ڕێگری لە خراپە دەکەن.
ئامادەیی لە پەیامە ئاسمانییەکاندا: لە دایکمان حەواوە، تێپەڕبوون بە خێزانەکانی ئیبراهیم خەلیل، دایک و خوشکی موسا، خێزانی فیرعەون، تا دەگاتە مەریەمی دایکی عیسا، ئافرەت هەمیشە تهوەرێکی سەرەکی بووە لە مێژووی پێغەمبەرایەتیدا.
ڕۆڵی پێشەنگایەتی لە سەردەمی پێغەمبەردا ﷺ:
* یەکەم دەنگی پاڵپشتیکەر لە ئیسلامدا دەنگی دایکمان خەدیجە بوو.یەکەم شەهیدی ئیسلام ئافرەتێک بوو (سومەییە).ئافرەتان لە غەزاکاندا هاوشانی پیاوان بەشدار بوون (وەک ئوم عومارە و عائیشە لە ئوحوددا)، و پێغەمبەر ﷺ لە پەیماننامەی حودەیبیەدا ڕاوێژی بە ئوم سەلمە کردووە.
تەوەرەی دووەم: کاری ئافرەت و مەرجە شەرعییەکانی
ئیسلام دژایەتی کارکردنی ئافرەت ناکات، چونکە بنچینە لە شتە ئاساییەکاندا ڕێپێدراوییە (الإباحة)، بەڵام پێناسەی کاری ئافرەت و مەرجەکانی بەم شێوەیە ڕێکخراوە:
١. کارە بنەڕەتی و گەورەکە (شانشینی ئافرەت): گەورەترین و پیرۆزترین کاری ئافرەت کە کەس ناتوانێت ڕکابەری تێدا بکات، پەروەردەکردنی نەوەکان و بەڕێوەبردنی ماڵە. ئەمە بە واتای بێکاربوونی ئافرەت نایەت، بەڵکو پێگەیاندنی سامانی مرۆیی ئوممەتە کە پێویستی بە زانست، ڕاهێنان و کارامەیی بەرز هەیە.
٢. بارودۆخەکانی کارکردن لە دەرەوەی ماڵ:کاری ئافرەت لە دەرەوەی ماڵ لە کاتی پێویستیدا دەبێتە (سوننەت یان واجب)، وەک:
پێویستی دارایی: کاتێک ئافرەتەکە بێوەژن یان تەڵاقدراو بێت و سەرپەرشتیاری نەبێت، بۆ ئەوەی دەست پان نەکاتەوە.
پێویستی خێزانی: یارمەتیدانی هاوسەرەکەی یان باوکی پیر و بەساڵداچووی (وەک کچەکانی حەزرەتی شووعەیب).
پێویستی کۆمەڵایەتی: کاتێک کۆمەڵگە پێویستی بە پسپۆڕی ئافرەتان دەبێت وەک لە بواری پزیشکی، پەرستاری، و پەروەردە و فێرکردنی کچاندا.
٣. مەرجەکانی ڕێپێدانی کار لە دەرەوە:کارەکە لە بنەڕەتدا حەڵاڵ بێت (دوور بێت لە فرۆشتنی مەی، سەمای حەرام، یان خەڵوەتی ناڕەوا لەگەڵ پیاوی نامەحرەمدا).پابەندبوون بە ئادابی ئیسلامی لە ڕووی پۆشاکی شەرعی، حیشمەت و شێوازی قسەکردن و جووڵەوە. کارەکەی نەبێتە هۆی فەرامۆشکردنی ئەرکە سەرەکییەکەی کە چاودێریکردنی هاوسەر و منداڵەکانیەتی.
تەوەرەی سێیەم: بەشداریکردنی ئافرەت لە ژیانی سیاسیدا
لە کاتێکدا هەندێک گوتاری توندڕەو یان بەرتەسک هەوڵی حەرامکردنی سەرجەم مافە سیاسییەکانی ئافرەت دەدەن (وەک دەنگدان و کاندیدبوون)، بەڵام ڕاوبۆچوونی ڕاست و هاوسەنگی فیقهی ئیسلامی (وەک ڕای شێخ قەرزاوی و زانایانی هاوچەرخ) پێچەوانەی ئەمەیە:
نەبوونی ڕێگری شەرعی: هیچ دەقێکی ڕوون و ڕاست نییە کە ڕێگری لە ئافرەت بکات لە ئەنجامدانی مافە سیاسییەکانی وەک دەنگدان، کاندیدبوون بۆ پەرلەمان، یان وەرگرتنی پۆستە باڵاکانی دەوڵەت.
هاوبەشی لە ناسنامەی شەرعیدا: بەپێی فەرموودەی پێغەمبەر ﷺ: «إنَّما النِّساءُ شَقائِقُ الرِّجالِ» (ئافرەتان هاوشێوە و هاوبەشی پیاوانن)، سەرجەم خیتابە قورئانییە گشتییەکان (یا أیها الناس، یا أیها الذین آمنوا) ئافرەتانیش دەگرێتەوە.
جیاوازی تەنها لە سروشتدایە: شەریعەت تەنها لەو شوێنانەدا جیاوازی لە ئەحکامدا کردووە کە پەیوەندی بە سروشتی جەستەیی و ڕەگەزییەوە هەیە (وەک حەیز، نیفاس، دووگیانی، و شیردان)، نەک لە بەهای مرۆیی یان توانای عەقڵی و سیاسی.
دەرئەنجام ئیسلام ڕێزێکی بێپایان لە پێگەی ئافرەت دەگرێت؛ هەم وەک دایک و سەرپەرشتیاری یەکەمی نەوەکان لە ناو ماڵدا، هەم وەک ئەندامێکی کارا، چاکسازیخواز، و خاوەن بڕیار لە کایە کۆمەڵایەتی و سیاسییەکانی دەرەوەی ماڵدا، بەو مەرجەی هاوسەنگی لە نێوان ماف و ئەرکەکانیدا بپارێزرێت و کەرامەت و تایبەتمەندێتییە شەرعییەکانی پارێزراو بن.
