ئەسمەر حسێن
ئایا فیمینیزم خزمەتی ژن دەکات یان بازاڕ؟
کتێبی (پرسی ژن لە نێوان ڕزگاری و چەقگەرایی مێینەدا)ی دکتۆر عەبدولوەهاب مەسیری، تەنها کتێبێکی ئاسایی نییە، بەڵکو یەکێکە لەو سەرچاوە دەگمەنانەی کە بە دیدێکی فەلسەفی و مەعریفی قووڵەوە سەیری ململانێی نێوان “فیمینیزمی ڕۆژئاوایی” و “شوناسی مرۆیی و ئیسلامی” دەکات.
بۆچی ئەم کتێبە گرنگە؟
چونکە زیهنی خوێنەر لەو قاڵبە ڕزگار دەکات کە دەڵێت: “یان دەبێت مۆدێرن بیت و دژی خێزان بیت، یان کۆنەپەرست بیت و دژی مافی ژن بیت”. مەسیری ڕێگەی سێیەممان نیشان دەدات: “مافی مرۆیی بۆ ژن لەناو قەوارەی بەهێزی خێزاندا”
دکتۆر مەسیری لەم کتێبەدا چەند ڕەهەندێکی گرنگ دەخاتە ڕوو کە دەکرێت بەم شێوەیە پوخت بکرێنەوە:
١. ململانێ لەسەر “چەمک” (ڕزگاری یان جیاکاری؟)
مەسیری جەخت دەکاتەوە کە وشەی “تحریر” (ڕزگاری) وشەیەکی ئەرێنییە و، ئامانجەکەی لابردنی ستەم و چەوساندنەوەیە لەسەر ژن، کە ئەمە لەگەڵ ئیسلام و بەها مرۆییەکان دەگونجێت. بەڵام کێشەکە لە “التمركز حول الأنثى” (چەقگەرایی مێینە) دایە، کە ئەمەیان ئایدۆلۆژیایەکی توندڕەوە و دەیەوێت “مێینە” بکاتە سەنتەری هەموو شتێک و پیاو وەک “دوژمن” یان “ڕکابەر” نیشان بدات، ئەمەش پەیوەندییە مرۆییەکان تێکدەدات.
٢. جیاوازی نێوان “یەکسانی” و “لێکچوون”
یەکێک لە خاڵە بەهێزەکانی کتێبەکە ئەوەیە کە مەسیری دەڵێت:
یەکسانی (المساواة): واتە هەردوو ڕەگەز لە کەرامەت و مافە مرۆییەکاندا یەکسان بن.
لێکچوون (التماثل): واتە ژن ناچار بکرێت لە هەموو شتێکدا (فیزیکی، دەروونی، ئەرک) وەک پیاو بێت.
مەسیری پێی وایە مۆدێرنیتەی ماددی دەیەوێت ژن بکاتە “پیاوێکی مێینە” تەنها بۆ ئەوەی لە کارخانە و بازاڕەکاندا سوودی لێ ببینێت، ئەمەش گەورەترین سوکایەتییە بە سروشتی تایبەتی ژن.
٣. خێزان: دواین پەناگەی مرۆڤایەتی
مەسیری هۆشداری دەدات کە “فیمینیزمی ڕادیکاڵ” بە هێرشکردنە سەر خێزان، خزمەتێکی گەورە بە سیستەمی سەرمایەداری دەکات. چونکە کاتێک خێزان هەڵدەوەشێتەوە، مرۆڤ دەبێتە تاکی تەنها (Atomized Individual) پاشان ئەم تاکە تەنهایە بە ئاسانی لەلایەن کۆمپانیاکان و دەوڵەتەوە کۆنتڕۆڵ دەکرێت و، دەکرێتە تەنها “بەکارهێنەر”ی کاڵاکان.
٤.تەواوکاری (التكامل) نەک ململانێ
لەم کتێبەدا، مۆدێلی “تەواوکاری” پێشنیار دەکرێت. مەسیری دەڵێت ژن و پیاو وەک (شەو و ڕۆژ) وان، هیچ کامیان لەوی تر باشتر نییە و یەکیش نین، بەڵکو بەیەکەوە “کات” یان “ژیان” دروست دەکەن. جیاوازی نێوانیان بۆ ئەوەیە یەکتری تەواو بکەن، نەک ململانێ بکەن لەسەر ئەوەی کێ باڵادەستە.
٥. ڕەخنە لە “کاڵاسازیی جەستە”
کتێبەکە بە وردی باس لەوە دەکات کە چۆن عەلمانییەتی گشتگیر جەستەی ژنی کردووە بە ئامرازێک بۆ ڕیکلام و چێژ، و ناوی ناوە “ئازادی”. مەسیری پێی وایە ئەمە گەورەترین جۆری کۆیلایەتی نوێیە کە تێیدا ژن تەنها لە ڕێگەی “جوانکاری و سەرنجڕاکێشی جەستەیی”یەوە بەها و نرخی بۆ دادەنرێت.
٦. پرسی “دایکایەتی” ئایا دایکایەتی: قوربانییە یان کۆیلایەتی؟
لای مەسیری دایکایەتی یەکێکە لەو خاڵە جەوهەرییانەی کە ئەو وەک “چەکی بەرگری” دژی ماددەگەرایی بەکاری دەهێنێت. لەم کتێبەدا، مەسیری دایکایەتی لە چەمکێکی بایۆلۆژیی سادەوە دەگۆڕێت بۆ پێگەیەکی فەلسەفی و ئەخلاقی باڵا.
دکتور عبدالوهاب المسیری
لێرەدا پوختەی تێڕوانینی مەسیری بۆ دایکایەتی دەخەینە ڕوو:
١. دایکایەتی وەک “بەخشینی بێبەرامبەر”
مەسیری پێی وایە شارستانییەتی مۆدێرن هەموو پەیوەندییەکی مرۆیی کردووە بە “گرێبەستی بازرگانی” (من چی دەدەم و چی وەردەگرمەوە؟). بەڵام دایکایەتی تاکە پەیوەندییە کە تێیدا مرۆڤ (دایک) بەبێ بەرامبەر خۆشەویستی، کات و تەندروستی دەبەخشێت.
گرنگی ئەم خاڵە: ئەم بەخشینە نەک تەنها بۆ منداڵەکە، بەڵکو بۆ کۆمەڵگەش پێویستە، چونکە مرۆڤایەتی لە “بێبەزەیی ماددە” دەپارێزێت.
٢. هێرشی فیمینیزمی ڕادیکاڵ بۆ سەر دایکایەتی
مەسیری لە کتێبەکەیدا ڕەخنەی توند لەو باڵە نەسەوییانە دەگرێت کە دایکایەتی وەک “کۆیلایەتی” یان “کۆسپێک لەبەردەم گەشەی تاکەکەسی” نیشان دەدەن. ئەو دەڵێت:
کاتێک دایکایەتی سووک دەکرێت، ژن ناچار دەکرێت یان منداڵەکەی پشتگوێ بخات یان هەر منداڵی نەبێت، تەنها بۆ ئەوەی ببێتە “هێزێکی کار” لە کارگەیەکدا.
لێرەدا ژن لە “پاشایەتی ناو ماڵ” و دڵسۆزی بۆ خێزان، دەگۆڕێت بۆ “ئامێرێکی بەرهەمهێنان” لە سیستمێکی بێبەزەییدا.
٣.دایکایەتی وەک “کردەوەیەکی شۆڕشگێڕانە”
بۆ مەسیری، پاراستنی ڕۆڵی دایکایەتی جۆرێکە لە شۆڕش دژی عەلمانییەتی گشتگیر. چونکە عەلمانییەت دەیەوێت مرۆڤ تەنها بیر لە “چێژی خۆی” بکاتەوە، بەڵام دایکایەتی مرۆڤ فێری “قوربانیدان و بەرپرسیارێتی” دەکات.
ئەو دەڵێت: “ئەگەر دایکایەتی لەناو بچێت، کۆمەڵگە دەبێتە کۆمەڵگەیەکی گرژ و توندوتیژ کە هیچ میهرەبانییەکی تێدا نامێنێت.”
٤.جیاوازی “دایکایەتی” و “دایکبوون”
مەسیری جیاکاری دەکات لە نێوان تەنها بوون بە دایک (کردارە بایۆلۆژییەکە) و دایکایەتی (الأمومة) وەک پەیامێکی پەروەردەیی. ئەو پێی وایە دایکایەتی گەورەترین و پیرۆزترین “پیشە”یە لە مێژوودا، چونکە دایک “مرۆڤ” دروست دەکات، لەکاتێکدا پیشەکانی تر تەنها “کاڵا” دروست دەکەن.
“مەسیری پێمان دەڵێت کە دایکایەتی ئەو زنجیرە نییە کە ژنی پێ دەبەسرێتەوە، بەڵکو ئەو تاجەیە کە ژن پێی دەبێتە پارێزەری بەها مرۆییەکان. کاتێک جیهان دەبێتە بازاڕێکی سارد و سڕ، تەنها باوەشی دایکە کە گەرمی و میهرەبانی بۆ مرۆڤایەتی دەهێڵێتەوە.”
دەربارەی بیرمەند:دکتۆر عەبدولوەهاب مەسیری (1938-2008) بیرمەند و ڕەخنەگرێکی گەورەی میسری بوو، خاوەنی ئینسکلۆپیدیای (جولەکە و زایۆنیزم) و دەیان کتێبی فکرییە. کتێبی (قضیة المرأة بین التحریر والتمركز حول الأنثى) یەکێکە لە گرنگترین سەرچاوەکان بۆ تێگەیشتن لە پرسی ژن لە دیدگایەکی مرۆیی و ئیسلامییەوە.
