ڕاوێژکاری یاسایی: دڵخواز عبداللە
پیربوون قۆناغێکی سروشتی و ناچارییە لە تەمەنی مرۆڤدا، بەپێی ئامارەکانی ڕێکخراوی تەندروستیی جیهانی (WHO)، ڕێژەی کەسانی بەساڵاچوو لە سەرانسەری جیهاندا بە شێوەیەکی بێ پێشینە ڕوو لە زیادبوونە.
بەساڵاچوون لوتکەی ئەزموون و تەمەنی مرۆڤە؛ کۆمەڵگەیەک کە ڕێز لە بەساڵاچووانی بگرێت، ڕێز لە ئایندە و مێژووی خۆی دەگرێت.
ڕۆژی ١ی تشرینی یەکەم (١٠/١) دەرفەتێکە بۆ نوێکردنەوەی بەڵێنەکان بەرامبەر ئەم توێژە شایستەیە.
ڕۆژی جیهانیی بەساڵاچووان (١ی تشرینی یەکەم)
ئەم ڕۆژە لەلایەن نەتەوە یەکگرتووەکانەوە وەک ڕۆژی جیهانیی بەساڵاچووان دیاریکراوە و تەرخانکراوە بۆ:
- ڕێزلێنان: پێزانین بۆ ماندووبوون و بەخشینی بەساڵاچووان لە کۆمەڵگەدا.
- هۆشیارکردنەوە: ئاگادارکردنەوەی کۆمەڵگە دەربارەی مافەکانیان و ئەو ئاڵنگارییانەی ڕووبەڕوویان دەبێتەوە (وەک تەندروستی، خزمەتگوزاری، و چاودێری کۆمەڵایەتی).
- ڕەخساندنی ژینگە: هاندانی کۆمەڵگە بۆ دەستەبەرکردنی ژینگەیەکی لەبار و شایستە بۆیان.
«مافی بەساڵاچووان لە یاسادا»
لەیاسای زۆربەی وڵاتان و لە دەستووری عێراقیشدا، مافی بەساڵاچووان پارێزراوە بۆ ئەوەی بێدەستەڵات نەبن و ژیانێکی شایستەیان هەبێت.
١. چوارچێوە یاساییە نێودەوڵەتییەکان:
- جارنامەی جیهانیی مافەکانی مرۆڤ (١٩٤٨): جەخت لەسەر یەکسانی و مافی ژیانێکی شایستە بۆ هەموو تەمەنەکان دەکاتەوە.
- پلانەکانی کردەی ڤییەننا (١٩٨٢) و مەدرید (٢٠٠٢): ڕێنمایی ڕوون دەدەنە دەوڵەتان بۆ داڕشتنی پێوەرەکانی پاراستنی بەساڵاچووان، دابینکردنی خانەنشینی شایستە، و پاراستنی مافی بەشداریکردنیان لە بڕیارە سیاسی و کۆمەڵایەتییەکاندا.
٢. دەستووری عێراق:
- ماددەی ٢٩ / بڕگەی سێیەم: یاسا خێزانەکان پابەند دەکات کە ڕێز لە دایک و باوکی بەساڵاچوویان بگرن و چاودێرییان بکەن ، ئازاردان یان پشتگوێخستنی بەساڵاچووان لە ناو خێزاندا بە سەرپێچیی یاسایی دادەنرێت.
- ماددەی ٣٠ / بڕگەی یەکەم و دووەم:
دەوڵەت ملزەم دەکات کە گەرەنتیی ژیانێکی شایستە بۆ بەساڵاچووان بکات، وەک دابینکردنی کۆمەک، خزمەتگوزاریی کۆمەڵایەتی، تەندروستی، و شوێنی نیشتەجێبوون بۆ ئەوانەی کە کەسیان نییە یان توانای داراییان نییە.
٣- (یاسای سزادانی عێراقی)
- ماددەی ٣٧٠ لە یاسای سزادانی عێراقی (ژمارە ١١١ی ساڵی ١٩٦٩):
دەڵێت: هەر کەسێک ئەرکی چاودێریکردنی کەسێکی بەساڵاچوو یان نەخۆشی لەسەر بێت و لە شوێنێکی چۆڵ یان بێدەستەڵات جێی بهێڵێت و پشتگوێی بخات:
سزای بەندکردن (لە چەند مانگێک تا ٣ ساڵ) یان غەرامەی دارایی دەکرێت.
ئەگەر بەهۆی ئەم پشتگوێخستنەوە بەساڵاچووەکە تووشی زەرەر، کەمئەندامی یان مردن ببێت، سزاکە زۆر قورستردەبێت و دەبێتە تاوانی کوشتن یان زەرەرپێگەیاندنی بەئەنقەست.
٤ـ یاسای بەرەنگاربوونەوەی توندوتیژیی خێزانی (لە هەرێمی کوردستان – یاسای ژمارە ٨ی ساڵی ٢٠١١):
- پشتگوێخستنی ئەنقەست، ئازاردانی دەروونی، یان ڕێگەنەدان لە دابینکردنی خزمەتگوزاریی تەندروستی بۆ بەساڵاچوو لەلایەن ئەندامانی خێزانەکەیەوە بە توندوتیژیی خێزانی ئەژمار دەکرێت.
- سزاکەی: سزای بەندکردن (لە ٦ مانگ تا ٣ ساڵ) و غەرامەکردنی دارایی هەیە.
٥. یاسای چاودێریی کۆمەڵایەتی و خانەی بەساڵاچووان:
- پەیڕەوی خانەی بەساڵاچووان (ژمارە ٤ی ساڵی ١٩٨٥ لە عێراق):
مافی هەموو بە تەمەنێکە لە خانەی بەساڵاچووان ، خۆراکی تەندروست، و بژێویی بەخۆڕایی بۆ دابین بکرێت ئەگەر بێدەستەڵات و بێکەس بێت.
٦- مافی خەرجیی بژێوی لەسەر کەسوکار (نەفەقە).
- یاسای باری کەسێتی کارپێکراو لە هەرێم (ماددەی ٥٩):
- ئەگەر بەساڵاچوویەک توانای دارایی نەبێت و منداڵەکانی (کچ یان کوڕ) توانای داراییان هەبێت، دادگاکانی باری کەسێتی لە هەرێم بەپێی یاسا منداڵەکان مەجبور دەکەن بە پێدانی مووچەی بژێوی (نەفەقەی بەخێوکردن) بۆ دایک و باوکیان.
- ئەگەر منداڵەکە بڕیاری دادگا جێبەجێ نەکات، سزای بەندکردنی بەسەردا دەسەپێندرێت.
٧. مافی پاراستنی خاوەندارێتی و موڵک و ماڵ
- یاسای مەدەنی و دادگاکانی بەرایی لە هەرێم:
دادوەر مافی ئەوەی هەیە بڕیاری «حجر» (واتە ڕاگرتنی دەسەڵاتی دارایی) دەربکات، بەم مەبەستانەی خوارەوە: - پاراستنی ماڵ و سامانەکەی: بۆ ئەوەی کەسانی تر فێڵی لێنەکەن یان بەبێ ئاگاداری خۆی سامانی نەفرۆشن.
- دیاریکردنی وەصی (سەرپەرشتیار): دادگا کەسێکی متمانەپێکراو دیاری دەکات تا وەک سەرپەرشتیاری یاسایی چاودێری بەڕێوەبردنی سامانەکەی بکات.
لەکۆتاییدا…
بەساڵاچووان تەنیا ڕابردووی ئێمە نین، بەڵکو دانایی و ڕووناکیی ڕێگای ئایندەمانن، تاڵە قژە سپییەکانیان و هێڵەکانی سەر ڕوخساریان، نەخشەی ڕەنج و ئەزموونێکی قووڵن کە شایستەی بێئەندازە ڕێز، میهرەبانی و خۆشەویستین.
خزمەتکردن و پاراستنی شکۆی بەساڵاچووان، ئەرکێکی ئاینی، یاسایی و مرۆیی سەرشانی هەموومانە. وەک چۆن ئەوان لە سایەی میهرەبانی خۆیاندا ئێمەیان گەورە کرد، با ئەمڕۆ ئێمەش ببینە سێبەرێکی ئارام بۆ ماندوێتیی ساڵانی پیرییان.
