سەربەست ٳسماعیل
سانت لویس – ولایەتی میزۆری
پەروەردە لە ئەمریکا سیستەمێکی هەمەچەشن و ئاڵۆزە کە ڕۆڵێکی چارەنووسساز دەگێڕێت لە داڕشتنی داهاتووی ووڵاتەکە . ئاستە جیاوازەکان لەخۆدەگرێت، لە خوێندنی سەرەتایی منداڵییەوە تا خوێندنی زانكۆ . ئامانجی ئەم نووسینەم بریتییە لە پیشاندانی تێڕوانینێکی گشتی لە سیستەمی پەروەردە و پێشکەوتنی خوێندکاران لە قۆناغە جیاوازەکانی خوێندن لە ئەمریکا بەراووردكردنی بە دۆخی پەروەردە لای خۆمان .
فەلسەفەی وانەوتنەوە و پەروەردە لە ئەمریکا جەخت لەسەر دابینکردنی دەرفەتی یەکسان دەکاتەوە بۆ هەموو خوێندکاران بۆ بەدەستهێنانی تواناکانیان. ئامانج لێی پەروەردەکردنی بیرکردنەوەی ڕەخنەگرانە و داهێنان و گەشەکردنی کەسییە، ئامادەکردنی تاکەکان بۆ ئەوەی ببنە هاوڵاتی ئاگادار و ئەندامی بەشداربووی کۆمەڵگا. سەرەڕای ئەوەش، بەشێوەیەکی گشتیی پەروەردەی ئەمریکی ئامانجی بەرەوپێشبردنی بەهاکانی وەک هەمەجۆریی، گشتگیریی و فێربوونی تەواوی ژیانە. لە هەندێک حاڵەتدا، ئەمریکییەکان لەوانەیە بەشداربن لە دەستپێشخەرییە پەروەردەییەکان بۆ پشتگیریکردن لە گەشەپێدانی جیهانیی، ئاڵوگۆڕی کولتووریی، یان هەوڵە دیپلۆماسییەکان. هەروەها لەوانەیە بەشداریی بکەن لە بەخشینی شارەزایی و سەرچاوە و هاوكاری دارایی و دەرفەتی پەروەردەیی بۆ یارمەتیدان و باشترکردنی سیستەمی پەروەردەیی و دەرئەنجامەکانی خوێندن لە ناوچە جیاوازەکانی جیهان. لە لای خۆمان ئەم جۆرە هەوڵە نییە بۆ باشترکردنی سیستەمی پەروەردەیی لە دەرەوەی وڵاتەکەدا ، فەلسەفەی وانەوتنەوە و پەروەردە لە هەرێمی کوردستان لۆکاڵییە ، پێشتر ئامانجی دابینکردنی زانیاری و فێرکردن بوو ، ئێستا وردە وردە لە فێرکردنەوە بۆ فێربوون و بەدەستهێنانی لێهاتوویی و بیرکردنەوەی ڕەخنەگرانە و کارامەیی و کۆمەڵایەتیبوون و چاندنی بەهاکان و بەدەستهێنانی كارامەیی ئامانجی پەروەردە گەشە دەكات و هەوڵێكی سەرەتایی هەیە كە فێرخواز لە بەركارەوە بۆ بكەرێكی كۆمەڵایەتیی و پێكهێنەرێكی مەعریفیی بگۆڕێت ، ئامادەیان بکات بۆ هاووڵاتیبوونی بەرپرسیارانە و بەدیهێنانی کەسیی و هەروەها هەوڵ هەیە بۆ پاراستنی کولتووریی و پێشخستنی زمان و بەشداریکردنی مەدەنی . لە لایەن پسپۆڕان و دڵسۆزانی پەروەردەوە (نەک کاربەدەستان ) ، هەوڵێک هەیە بۆ ڕوونکردنەوەی دید و چەسپاندنی ئەم ئامانجانە .
لە ئەمریکاش چەند تەحەددایەکی گەورە لەبەردەم پەروەردەدایە. هەندێک لە پرسە سەرەکییەکان بریتین لە:
نایەکسانیی: جیاوازییەکی بەرچاو لە دەرفەت و سەرچاوەکانی خوێندن لە نێوان کۆمەڵگە دەوڵەمەند و کەمداهاتەکاندا هەیە، ئەمەش دەبێتە هۆی دەستڕاگەیشتن بە خوێندنی کوالیتی نایەکسان ، نایەکسانی لە سەرچاوە و بودجە و دەرفەتەکانی نێوان قوتابخانەکان لە ناوچە جیاوازەکان.
تاقیکردنەوەی ستاندارد: جەختکردنەوەیەکی زۆر لەسەر تاقیکردنەوەی ستاندارد گرنگییەکی تەسکی لەسەر ئامادەکاریی تاقیکردنەوە دروست کردووە لەسەر حیسابی پەروەردەیەکی باش.تاقیکردنەوە و هەڵسەنگاندنەکان نەک تەنها لای خۆمان بەڵکو لە ئەمریکاش بۆ خوێندکاران تاقەتپڕووکێنە و ڕووبەڕووی ڕەخنە دەبێتەوە . سەبارەت بە زۆر جەختکردنەوە لەسەر تاقیکردنەوەی ستاندارد و کاریگەرییەکانی لەسەر شێوازەکانی وانەوتنەوە و ئاستی فشاری خوێندکار ڕەخنە و قسەی زۆر هەڵدەگرێت .
دابەشبوونی تەکنەلۆژیا: هەموو خوێندکاران بە یەکسانی دەستیان بە تەکنەلۆژیا و ئینتەرنێت ناگات، ئەمەش لە سەردەمی پەتای کۆڤید-١٩دا زیاتر دەرکەوت کاتێک فێربوون لە دوورەوە پێویست بوو.
دامەزراندنی مامۆستا و مانەوەی مامۆستا: دامەزراندن و مانەوەی پەروەردەکارانی شارەزا و لێهاتوو ، بە تایبەت لە ناوچە دوورە دەست و کەم خزمەتگوزارییەکان زۆر قورسە و بووە بە ئاڵنگارییەکی بەرچاو.
پەروەردەی تایبەت: دڵنیابوون لەوەی کە خوێندکارانی خاوەن پێداویستی تایبەت پشتگیریی و شوێنی نیشتەجێبوونی گونجاو وەردەگرن، هێشتا جێگەی نیگەرانییە.
پەیوەندی مەنهەج: بەشێوەیەکی ڕێژەیی بیروبۆچوون هەیە دەڵێت کە ڕەنگە مەنهەج بە شێوەیەکی گونجاو خوێندکاران ئامادە نەکات بۆ گۆڕانی خێرای بازاڕی کار و ئاستەنگە جیهانییەکان.
سەبارەت بە لایەنگریی لە مەنهەجدا، چ لە بواری پەروەردە و چ لە خوێندنی بابەتە مێژووییەکاندا، چەند پرسێک هەیە کە دەبێت لەبەرچاو بگیرێت:
لایەنگریی کولتووریی و ڕەگەزیی: لە ڕووی مێژووییەوە، زۆرجار مەنهەجەکە ئەورو-سەنتەریی بووە، بەشداریی و ئەزموونی کولتوور و کۆمەڵگا غەیرە ئەوروپییەکانی پشتگوێ خستووە. ئەمەش دەتوانێت ببێتە هۆی دیدێکی چەواشەکارانە بۆ مێژوو و کولتوری جیهان. زۆرجاریش مەنهەج ، مێژووی ڕەسەن و کاریگەرییەکانی کۆلۆنیالیزم بە شێوەیەکی گونجاو ناگرێتەوە.
بەرزبوونەوەی ژمارەی گرووپە نامۆکان : بەڕاستی پەروەردە لە ئەمریکا ، لە ئێستادا ڕووبەڕووی ئاڵنگارییەکی تریش دەبێتەوە کە وردە وردە ژمارەکان زۆردەبن و کاریگەرییەکان گەورە دەبن ، تاکەکانی LGBTQ کۆمەڵێک تاکی جۆراوجۆر لەخۆدەگرێت کە ئاراستەی سێکسی و ناسنامەی ڕەگەزیی جیاوازیان هەیە. LGBTQ كورتکراوەی پێنج ووشەیە کە پەیوەندیدارن بە پرسی جێندەریی.
کۆمەڵگای ئەمریکی لە ساڵانی ڕابردوودا هەنگاوی بەرچاوی بەخۆیەوە بینیوە بەرەو بەدەستهێنانی ماف و دانپێدانانی یەکسان. بەڵام هەوڵەکانی داکۆکیکردن لە مافی تاک بووەتە هۆی بڵاوبوونەوە و تەشەنەکردنی ئەم لایەنە ، ئێستا یاسا ڕێگە بە تاکەکانی ئێڵ جی بی تی کیو دەدات هاوسەرگیری بکەن، منداڵ بەخێو بکەن و دەستیان بە پارێزگاریکردن لە هەڵاواردن بگات. ئەمە بووەتە تەحەددایەکی گەورەی بەردەوام و لە ئایندەدا لێکەوتە و کاریگەرییەکانی دەردەکەوێت .
لایەنگیریی سیاسی و ئایدیۆلۆژی: بەپێی ناوچە و کەشوهەوای سیاسی باو، دەکرێت لایەنگیریی لە چۆنیەتی پێشکەشکردنی هەندێک ڕووداو یان ئایدۆلۆژیادا هەبێت.
گێڕانەوەی مێژوویی هەڵبژێردراو: ڕەنگە پەردە بدرێت بەسەر هەندێک ڕووداوی گرنگ کە لە مێژووی کۆن و هاوچەرخدا ڕوویان داوە و کاریگەریی گەورەی لە دروستکردن و پێکهێنانی ووڵاتەکەدا کردووە وەکو ئەمریکییە ڕەسەنەکان و کۆیلە ئەفریقییەکان ……. یان ڕەنگە هەندێک دیدگای مێژوویی کەم بکرێنەوە یان نەهێڵرێن، کە بە ئەگەرێکی زۆرەوە دەبێتە هۆی تێگەیشتنێکی ناتەواو و چەقبەستوو لە ڕابردوو.
بابەتەکانی مشتومڕاوی: پرسەکانی وەک ڕەگەزپەرستی، هەڵاواردنی سیستماتیکی و ڕووداوە سیاسییە مشتومڕاوییەکان دەتوانرێت بە شێوەیەک بخرێنەڕوو کە ڕەنگدانەوەی هەڵوێستە باوەکانی کۆمەڵگا بێت، کە ڕەنگە هەمیشە ڕاست و دادپەروەرانە نەبن و ئاڵنگاریی بن بۆ پەروەردە .
کەواتە لە ئەمریکاش چارەسەرکردنی ئەم ئاڵنگارییانە پێویستی بە هەوڵی بەردەوام هەیە بۆ پێداچوونەوە و هەمەچەشنکردنی مەنهەجەکان، دڵنیابوون لە نوێنەرایەتیەكی گشتگیرتر.
لە ئەمریکا بە شێوەیەکی گشتی پەروەردە دابەش دەکرێت بەسەر چەند قۆناغێکدا، هەر قۆناغێک کۆمەڵێک پۆل یان ئاستی تایبەت بە خۆیان هەیە:
پەروەردەی پێشوەختی منداڵیی:
(ئەمەیان قۆناغێکی ئارەزوومەندانەیە، بە شێوەیەکی گشتی ئەو منداڵانە لەخۆ دەگرێت کە تەمەنیان لە ٣-٥ ساڵن)
باخچەی ساوایان (تەمەن ٥ ساڵ)
باخچەی ساوایان لە ئەمریکا بە پلەی یەکەم گرنگی بە پەروەردە و گەشەپێدانی منداڵ دەدات. جەخت لەسەر کارامەیی کۆمەڵایەتی، چەمکە ئەکادیمییە سەرەتاییەکان، کارامەیی جووڵەی ورد و گەشەکردنی سۆزداریی دەکاتەوە. زۆرجار مەنهەجەکە چالاکییەکانی وەک خوێندنەوە، بیرکاری بنەڕەتی، هونەر، مۆسیقا و یاری جەستەیی لەخۆدەگرێت بۆ ئامادەکردنی منداڵان بۆ خوێندنی فەرمی.
قوتابخانەی سەرەتایی:
پۆلەکانی ١-٥ یان ١-٦ ( ئەو منداڵانە دەگرێتەخۆ کە تەمەنیان ٦ تا ١١- ١٢) ساڵن . خوێندنی سەرەتایی لە ئەمریکا گرنگی بە دابینکردنی زانیاری و لێهاتووییە بنەڕەتییەکان دەدات لە بابەتەکانی وەک بیرکاری، خوێندنەوە، نووسین، زانست، و خوێندنی کۆمەڵایەتی. هەروەها ئامانجی پەرەپێدانی بیرکردنەوەی ڕەخنەگرانە و پەیوەندیکردن و لێهاتوویی کۆمەڵایەتییە، لە هەمان کاتدا پەرەپێدانی کارەکتەر و هەستکردن بە بەرپرسیارێتی مەدەنی. سەرەڕای ئەوەش، پەروەردەی سەرەتایی گرنگی بە پەروەردەکردن و تەندروستی جەستەیی و خۆشەویستی بۆ فێربوون دەدات.
قوتابخانهی ناوهندیی:
ئەم قۆناغە دوو جۆرە :
پۆلەکانی ٦-٧- ٨ ( تەمەنی ١١-١٤ )
یان پۆلەکانی ٧-٨ (تەمەنی ١٢-١٤)
لە قوتابخانەی ناوەندی لە ئەمریکا، جەخت لەسەر پەرەپێدانی پەروەردەیەکی باش دەکرێتەوە. ئەمەش بابەتەکانی وەک بیرکاری، زانست، هونەر . زمانی ئینگلیزی، خوێندنی کۆمەڵایەتی و زۆرجار پێشەکییەک بۆ زمانە بیانییەکان دەگرێتەوە. سەرەڕای ئەوەش، گرنگی بە بنیاتنانی تواناکانی بیرکردنەوەی ڕەخنەگرانە، کاری بەکۆمەڵ و بەرپرسیارێتی کەسیی دەدرێت. هەروەها پەروەردەی وەرزشی و چالاکییەکانی دەرەوەی مەنهەج بۆ گەشەپێدانی گشتگیر بەهایان هەیە. لەبیرمان بێت کە مەنهەج و ئەولەویەتەکان ڕەنگە لە نێوان قوتابخانە و ناوچەکان ویلایەتەکاندا جیاواز بن.
5 – خوێندنگای ئامادەیی:
پۆلەکانی ٩-١٢ (تەمەن ١٥-١٨)
پۆلەکان لە قۆناغی ئامادەییدا بە شێوەیەکی گشتی تایبەتمەندترن و هەر وەکو لای خۆمان بابەتە زانستییە سەرەکییەکانی وەک بیرکاری، ئینگلیزی، زانستەکان و خوێندنی کۆمەڵایەتی و هەروەها خولی هەڵبژێردراو لەخۆ دەگرن بەڵام بە شێوەیەکی جیاواز دەووترێنەوە .ئامادەیی لە ئەمریکا لەبەر چەند هۆکارێک گرنگە. پەروەردەیەکی بنەڕەتی دابین دەکات، یارمەتی پەرەپێدانی کارامەیی کۆمەڵایەتی دەدات، و وەک پێشمەرجێک بۆ خوێندنی باڵا کاردەکات. جگە لەوەش ڕۆڵی هەیە لە گەشەکردنی کەسیی و داڕشتنی دەرفەتەکانی داهاتوو.
6 – قۆناغى فێربوونى دوای ئامادەیى:
ئەمەش خوێندنی دەرەوەی ئامادەیی دەگرێتەوە و بژاردەی جۆراوجۆری وەک:
کۆلێژە کۆمەڵایەتییەکان: پرۆگرامی دوو ساڵەی بڕوانامەی هاوبەش یان پڕۆگرامی پڕاکتیکی و پیشەیی پێشکەش دەکەن.
جەخت لەسەر زانیاری و لێهاتوویی تایبەتمەند دەکاتەوە لە بوارە جیاوازەکانی خوێندندا. ئەم قۆناغە ئامرازی ئامادەکردنی تاکەکانە بۆ پیشەی تایبەت و دابینکردنی تێگەیشتنێکی فراوانتر لە دیسیپلینە هەڵبژێردراوەکان.
7- زانکۆ و پەیمانگاکان: پێشکەشکردنی پرۆگرامی بەکالۆریۆس و ماستەر و دکتۆرا.
8- خوێندنی دەرچووان و پیشەیی:
ئەم ئاستە پرۆگرامی ماستەر، دکتۆرا، و بڕوانامەی پیشەیی بۆ بوارە تایبەتمەندەکانی وەک یاسا، پزیشکی، بازرگانی و هتد لەخۆدەگرێت.
بهردهوام بوون له فێربوون:
ئەو خولانە یان پرۆگرامانە دەگرێتەوە کە دوای خوێندنی فەرمیی دەخوێندرێن بۆ بەدەستهێنانی کارامەیی یان زانیاری نوێ.
هەریەکێک لەو قۆناغانە مەنهەج و ئامانجی پەروەردەیی تایبەت بە خۆیان هەیە کە بەپێی تەمەن و ئاستی گەشەکردنی خوێندکارەکان گونجاوە. سیستەمی پەروەردەیی بەپێی ویلایەتەکان و هەندێکجار تەنانەت لە ناو ناوچەکاندا جیاوازە ، بۆیە ڕەنگە هەندێک گۆڕانکاریی لە تایبەتمەندییەکان هەبێت.
تێڕوانینێكی گشتیی لەسەر خاڵە هاوبەشەكان و خاڵە جیاوازەكانی پەروەردە لە ئەمریكا و هەرێمی كوردستان :
خاڵە باوەکان:
پێکهاتەی خوێندنی سەرەتایی:
هەردوو وڵاتی ئەمەریکا و هەرێمی کوردستان پێکهاتەی خوێندنیان نزیکە هاوشێوەیە، کە ئاستی خوێندنی سەرەتایی و ناوەندی و باڵا لەخۆدەگرێت.
ستانداردەکانی مەنهەج:
هەردوو ووڵات ستانداردی مەنهەجیان داناوە بۆ دڵنیابوون لە جێبەجێکردنی ئاستێکی دیاریکراوی خوێندن لەلایەن خوێندکارانەوە.
گرنگیدان بە خوێندەواریی و ژمارە:
هەردوو سیستەمەکە کارامەیی بنەڕەتی وەک خوێندنەوە و نووسین و بیرکاری لە پێشینە دادەنێن.
هەمەجۆریی و گشتگیریی:
هەردوو سیستەمەکە ئامانجیان دابینکردنی پەروەردەیە بۆ دانیشتوانی جۆراوجۆر، لەخۆگرتنی خوێندکارانی فرەپاشخان و توانا جیاواز.
خاڵە جیاوازەکان:
لە ئەمریکا زمانی ئینگلیزی زمانی سەرەکی فێرکارییە، لە هەرێمی کوردستان ڕەنگە بە گوێرەی ناوچەکە زمانی کوردی و عەرەبی بەکاربهێنرێت.
جەختکردنەوە لەسەر مەنهەج:
زۆرجار ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا جەخت لەسەر پەروەردەیەکی بەرفراوانتر دەکاتەوە بە بابەتی هەڵبژاردە و کۆمەڵێک بابەتی بەرفراوان ، واتە فێرخواز زۆر جار دەتوانێت خۆی ئەو وانانە دیاریی بکات کە لە قۆناغێکی دیاریکراودا دەیانخوێنێت ، لە کاتێکدا ڕەنگە هەرێمی کوردستان زیاتر جەخت لەسەر بابەتە سەرەکییەکان بکاتەوە و بواری فێرخواز نادات ئارەزوومەندانە هیچ بابەتێکی دڵخوازی خۆی هەڵبژێرێت .
زۆرجار سیستەمی پەروەردەی ئەمریکا کۆمەڵێک بابەتی بەرفراوان پێشکەش دەکات و هاندەری گەڕانە لە بوارە جیاوازەکاندا. گرنگیدان بە پێشکەشکردنی پەروەردەیەکی باش دەدرێت، لەوانەش خوێندنی هەڵبژاردە لە هونەر و زانست و زانستە مرۆییەکان.بەڵام لای خۆمان گرنگیدانی مەنهەج زیاتر لەسەر بابەتە سەرەكیەكانە و لە هەموو قۆناغەكانی خوێندندا جەخت لەسەر بابەتەكانی بیركاری و زانست و زمان دەكاتەوە .
لە لایەکی ترەوە ئەمریکا بە شێوەیەکی ئاسایی ژێرخانی پەروەردەیی پێشکەوتووتری هەیە و ژمارەیەکی زیاتری قوتابخانە و کتێبخانە و تاقیگە و ستۆدیۆ و مەدانی یارییە وەرزشییەکان و سەرچاوەکانی تری هەیە بە بەراورد بە هەرێمی کوردستان.
جگە لەمانە ئەمریکا سیستەمێکی تاقیکردنەوەی ستانداردی (وەک SAT و ACT ) بۆ وەرگرتنی کۆلێژ بەکاردەهێنێت، لەکاتێکدا هەرێمی کوردستان شێوازی هەڵسەنگاندنی وەزاریی هەیە و بە پێی مەنهەجی دانراو هیچ گرنگی نادات بە لایەنەکانی تر جگە لە لایەنی مەعریفیی.
ئەمریکا زۆر پشت بە تاقیکردنەوە ستانداردەکان دەبەستێت بۆ مەبەستی جیاواز، لەوانە وەرگرتنی کۆلێژ و هەڵسەنگاندنی ئەدای قوتابخانەکان و بۆ پێوانەکردنی دەستکەوتی خوێندکار .
سیستەمی پەروەردە لە هەرێمی کوردستان لەژێر کاریگەریی زۆنی سیاسیی و پاشخانە کولتووری و مێژووییە ناوازەکەیدایە، کە ڕەنگە لایەنەکانی مەنهەج و شێوازی وانەوتنەوە لە قاڵب بدات.بەڵام سیستەمی پەروەردەی ئەمریکا لە ژێر کاریگەری هەمەچەشنیی و جەختکردنەوەیەکی بەهێز لەسەر تاکگەراییە. ئەمەش دەتوانێت ببێتە هۆی ڕێبازی جۆراوجۆر بۆ فێرکردن و فێربوون، هەروەها گرنگیدان بە گشتگیریی و هەمەچەشنی لە مەنهەجدا ، کەچی لای خۆمان بەها و نەریتە کولتوورییەکان ڕۆڵێکی بەرچاو لە پەروەردەدا دەگێڕن. زۆرجار جەخت لەسەر ڕێزگرتن لە تێڕوانینی سیاسیی و کەسایەتییە دەسەڵاتدارەکان دەکرێتەوە. هەروەها ڕەنگە مەنهەجەکە توخمەکانی مێژوو و زمان و میراتی ناوچەیی لەخۆبگرێت.
شتێکمان بیرنەچێت ، دەستڕاگەیشتن بە خوێندن و سەرچاوەی کوالیتی دەتوانێت لە نێوان شار و گوندەکانی هەردوو وڵاتدا جیاوازییەکی بەرچاوی هەبێت، بەڵام ڕەنگە ڕادەی ئەم دابەشبوونە جیاواز بێت.
لە ئەمریکا دەستڕاگەیشتن بە خوێندن جیاوازییەکی بەرچاوی هەیە بەپێی هۆکارەکانی وەک شوێن، باری ئابووری و کۆمەڵایەتی و دابەشبوونی شار و گوندەکان. لە ناوچە دەوڵەمەندترەکاندا، کوالیتی قوتابخانەکان بەرزترە و زیاتر ئاسانکاری و تەکنەلۆژیا و بەرنامەی دەرەوەی مەنهەجیان هەیە و لە شوێن و ناوچە و گەڕەکە هەژارەکاندا کوالیتی خوێندن و قوتابخانەکان لە خوارەوەیە و کێشەی زۆرترە . لای خۆمان دەسەڵاتی سیاسیی و ئیداریی کارێکی خراپی کردووە لە دروستکردنی دوو جۆری جیاواز و دوو دنیای جیاوازدا ، خوێندنی حکومیی و خوێندنی ئەهلی کە ئەوە خۆی لەخۆیدا چەندین توێژینەوە و نووسین و لێکۆڵینەوەی پێویستە و من ناتوانم لەم نووسینەمدا نە بەباش نە بەخراپ باسی بكەم بەڵام لوێكەوت و دەرئەنجامەكانی پاش چەند ساڵێكی تر دەردەكەون و ڕوونتر دەبنەوە . ، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا کوالیتی خوێندن لە ئاستێکی مامناوەنددایە و دەستڕاگەیشتن بە پەروەردەی کوالیتی بەرز لەوانەیە ڕووبەڕووی ئاستەنگ بێتەوە، بە تایبەت لە ناوچە دوورەکان یان ناوچە زیانلێکەوتووەکانی ململانێ. ناوەندە شارییەکان بە شێوەیەکی گشتی ژێرخانی پەروەردەیی و سەرچاوەی باشتریان هەیە. حکومەتیش بە بەردەوامیی هەوڵ بۆ باشترکردنی دەستڕاگەیشتن و یەکسانی لە پەروەردەدا دەدات بەڵام هێشتا زۆری ماوە بۆ ئەوەی بگاتە بەدیهێنانی لانی کەمی ئامانجە باڵاکان. لەهەمووی گرنگتر کە پێویستە باسی لێوە بکەین ، ڕەنگە جیاوازیی شێواز و فەلسەفەکانی فێرکردن بێت کە ڕەنگە لای خۆمان لە ژێر کاریگەریی ڕوانگەی سیاسیی و کولتووریی و مێژوویی و ئاینییدا بێت و تا ئێستاش شێوازەکانی وانەووتنەوە بریتین لە شێوازە کلاسیکیی و نەریتییەکان و مامۆستاکان خۆیان بکەرن و سەنتەری فێرکردنن ، هەرچەندە ئێستا هەوڵی باش دەدرێت بۆ گۆڕینی ڕێگا و شێوازەکانی وانەووتنەوە لای خۆمان بەڵام هەنگاوەکان خاون و بەڕادەیەکی زۆر پشت دەبەستێت بە بیروباوەڕی مامۆستاکان ،
ڕێبازە پێداگۆژییەکان لە هەرێمی کوردستان سیستەم نایبات بەڕێوە ، بەڵکو لە ژێر کاریگەریی تێڕوانینی بەڕێوەبەرەکان و دنیابینیی و کارامەیی مامۆستایان و نۆرم و نەریتە کولتوورییەکاندا دەچێت بەڕێوە ، پەیوەندیی و ناسیاویی ڕۆڵی بەرچاو دەگێڕێت لە هێشتنەوەی مامۆستا لاوازەکاندا کە ڕەنگە بە هۆکاری جیاواز دەستیان نەگات بە بینینی خول و بە ڕاهێنانی باش . لەوانەیە جەختکردنەوەیەکی بەهێزتر لەسەر ڕێزگرتن لە دەسەڵاتی مامۆستا و لەبەرکردنی زانیاری بکرێت ، بەڵام ئومێد دەکرێت ، لە ڕێی بەرنامە نوێیەکانی مەشق و ڕاهێنانەوە شێوازە مۆدێرنەکانی فێرکردن تادێت یەکبخرێن بۆ پێشخستنی بیرکردنەوەی ڕەخنەگرانە و داهێنان. جیاوازییە هەرە گرنگەکە ئەوەیە کە سیستەمی پەروەردەی ئەمریکا جەخت لەسەر ڕێبازی سەنتەری خوێندکار دەکاتەوە. ئەمەش واتە فێرخواز خۆی بکەر بێت و کارلێکی کۆمەڵایەتی بکات و دەستی هەبێت لە دروستکردن و بنیاتنانی مەعریفەی خۆیدا و واتا گرنگیدان بە توانای شیکردنەوە و بیرکردنەوەی ڕەخنەگرانە و هەڵسەنگاندن و داهێنان و تواناکانی چارەسەرکردنی کێشەکان . شێوازەکانی فێرکردن گفتوگۆی بەکۆمەڵ ، فێربوون لەسەر بنەمای پڕۆژە و چالاکییە ئەزموونییەکان لەخۆ دەگرێت. لە ناوەندی ئەدەبیی و پەروەردەییدا دەستپێشخەریی فەرهەنگی و پەروەردەیی هەیە کە ئامانجیان پاراستنی زمان و میراتی کوردییە.
هەلی خوێندنی باڵا:
سیستەمی خوێندنی باڵا لە هەردوو وڵاتدا ڕەنگە پێکهاتەی جیاوازیان هەبێت، لەگەڵ جیاوازیی لە مەرجەکانی وەرگرتن، لە هەرێمی کوردستان ، هەماهەنگی نێوان پەروەردە و خوێندنی باڵا ئاڵنگارییەکی گەورەیە ، بەرزبوونەوەی بەردەوامی تێچووی خوێندنی باڵا ، هەروەها هاوتەریبکردنی پەروەردە و خوێندنی باڵا لەگەڵ پێداویستییەکانی بازاڕی کار کە لە گەشەکردندایە بۆ ئەوەی خوێندکاران بە کارامەیی پەیوەندیدار بۆ داهاتوو تەیار بکات گەورەترین ئاڵنگاریی پەروەردە و خوێندنی باڵا و کێشەیەکی گەورەی حوکمڕانیی و بەڕێوەبردنە .
لە هەرێمی کوردستان چەندین تەحەدای گرنگی تریش لە بواری پەروەردەدا هەیە .
یەکەم : زۆرێک لە قوتابخانەکانی هەرێم ژێرخانی گونجاویان نییە، لەوانە پۆل و کەل و پەل و ئامڕازی پەروەردەیی و کتێبخانە و ئامرازی هونەریی و وەرزشیی گونجاو.
جگە لەوە دڵنیابوون لە ئاستێکی بەرزی خوێندن و دابینكردنی مامۆستای شارەزا و شێوازی وانەووتنەوە و تێڕوانینی جۆراوجۆر گەورەترین ئاڵنگاریی بەردەوامە و پێویستی بە چارەسەرکردن و ڕاهێنانی زیاتری مامۆستایان و پەرەپێدانی پیشەییان هەیە.
لە لایەکی ترەوە ئێستا قوتابخانەکان دابەش بوون بەسەر زمانی کوردی و عەرەبی و ئینگلیزیدا ، ئەمەش دەتوانێت ئاستەنگ لە پێشکەشکردنی پەروەردە بە شێوەیەکی کاریگەر دروست بکات و لە ئایندەیەكی نزیكدا لێكەوت و دەرئەنجامەكانی دەردەكەوێت .
بەشێکی بەرچاو لە قوتابیان و مامۆستایانیش کێشەی گواستنەوە و نیگەرانیی جۆراوجۆریان هەیە و سەرەڕای پێشکەوتنەکان، هێشتا کەلێنی جێندەری لە دەستڕاگەیشتن بە خوێندن و کوالیتی خوێندندا هەیە. کچان لەوانەیە لە هەندێک بواردا ڕووبەڕووی بەربەستی زیاتر ببنەوە. هەندێ بابەتی مەنهەج لە ڕووی کولتوورییەوە هەستیارە و مامۆستاكان خۆیانی لێ لادەدەن.
بێباكیی حكومەت و سنووردارکردنی ئابووری کاریگەریی گەورەی لەسەر سەرچاوەکان بۆ قوتابخانەکان و مووچەی مامۆستایان دروستکردووە و زۆر جار ململانێ و ناسەقامگیریی سیاسی و ئابووریی لە هەرێمدا خوێندن و چالاکییە پەروەردەییەکان پەک دەخات و دەبێتە هۆی داخستنی قوتابخانەکان . دڵنیابوون لەوەی کە دەرچووان دەرفەتی خوێندنی زیاتر یان دامەزراندنیان هەیە، تەحەدایەکی سەرەکییە و هەوڵەكان بۆ چارەسەرکردنی ئەم تەحەددایانە زۆر لاوازن ، بەڵام هێشتا نیگەرانییەکی بەرچاون بۆ سیستەمی پەروەردە لە هەرێمی کوردستان.
ئەمە کورتەیەکە لە تێڕوانینێکی گشتی و هەر خاڵێک لەو خاڵانە دەتوانرێت بە وردی زۆر زیاتر لێی بکۆڵرێتەوە.
![](https://ayndasaze.com/wp-content/uploads/2023/09/445-1-660x330.jpg)
After checking out a number of the blog articles on your site, I truly like your way of blogging. I bookmarked it to my bookmark website list and will be checking back soon. Take a look at my web site as well and let me know how you feel.
Excellent, what a blog it is! This webpage provides helpful data to us, keep it up.
Howdy would you mind stating which blog platform you’re working with? I’m planning to start my own blog in the near future but I’m having a difficult time choosing between BlogEngine/Wordpress/B2evolution and Drupal. The reason I ask is because your design and style seems different then most blogs and I’m looking for something completely unique. P.S My apologies for getting off-topic but I had to ask!
It’s in reality a nice and helpful piece of information. I’m glad that you simply shared this helpful info with us. Please stay us informed like this. Thanks for sharing.
Fantastic goods from you, man. I’ve take note your stuff prior to and you’re simply too magnificent. I really like what you’ve got here, really like what you’re stating and the way during which you are saying it. You are making it entertaining and you still take care of to stay it sensible. I can not wait to read far more from you. This is actually a terrific site.
My relatives always say that I am wasting my time here at net, but I know I am getting knowledge every day by reading such pleasant articles or reviews.
I love your blog.. very nice colors & theme. Did you design this website yourself or did you hire someone to do it for you? Plz answer back as I’m looking to design my own blog and would like to know where u got this from. appreciate it
Everything is very open with a clear explanation of the issues. It was truly informative. Your website is extremely helpful. Thanks for sharing!
Предлагаем строительство автомоек под ключ по индивидуальным проектам. Все работы выполняются в срок и с гарантией.
Hi, this weekend is nice designed for me, since this point in time i am reading this impressive informative article here at my house.
Simply want to say your article is as surprising. The clearness in your post is simply nice and i can assume you are an expert on this subject. Well with your permission allow me to grab your RSS feed to keep up to date with forthcoming post. Thanks a million and please continue the gratifying work.
Thank you for some other great article. Where else may anyone get that kind of information in such a perfect means of writing? I have a presentation next week, and I am at the look for such information.
Thanks for finally writing about > پەروەردە لە هەرێمی کوردستان و ئەمریکا..
تێڕوانینێکی گشتگیر – ئایندەسازى < Liked it!
Definitely believe that which you said. Your favorite justification seemed to be on the web the simplest thing to be
aware of. I say to you, I definitely get irked while people consider worries that they just do not know about.
You managed to hit the nail upon the top as well
as defined out the whole thing without having side-effects
, people can take a signal. Will likely be back to get more.
Thanks
Way cool! Some extremely valid points! I appreciate you penning this article and
the rest of the website is extremely good.