دوو شه‌ممه‌ , ئازار 4 2024

ژن له‌ روانگه‌ى ئیسلامه‌وه‌

بیخاڵ ئه‌بوبه‌كر
به‌شی دووه‌م
ئاسته‌نگه‌كانی سه‌ره‌رێی ژنان و به‌شدارى راسته‌قینه‌یان له‌كۆمه‌ڵگه‌دا
له‌گه‌ڵ ئه‌م راستییانه‌دا، گه‌ر له‌واقیعی كومه‌ڵگه‌كانی ئه‌مرۆ بروانین، مه‌خابن رۆڵێكی ناكاراو په‌راوێزخراوى توێژی ئافره‌ت، دێته‌ به‌رچاو، كه‌ ده‌توانین بڵێین له‌چه‌ند قه‌یرانێكدا ژیان به‌سه‌رده‌بات. جارێك وه‌ك پیاوان رووبه‌رووى سته‌می سیاسیی و زیان لێكه‌وتن له‌ئاسه‌واره‌كانی گه‌نده‌ڵی هه‌مه‌لایه‌نه‌، جارێكیش وه‌ك ئافره‌ت رووبه‌رووی په‌راوێزخستن و نه‌گێرانی رۆڵی ته‌واوكارانه‌ى خۆی، ده‌بێته‌وه‌. له‌گه‌ڵ بوونی چه‌ندین ده‌زگا و دامه‌زراوه‌ و رێكخراوه‌ حكومی و ناحوكمیه‌كان، و بوونی رۆژنامه‌ و گۆڤارى تایبه‌ت به‌پرسی ژنان، هێشتا، ره‌وشی ئافره‌تان له‌گه‌شه‌سه‌ندنێكی به‌رچاودا نییه‌و رۆژ له‌دواى رۆژ، كێشه‌و گرفتی نوێ دێته‌ كایه‌وه‌. دیاره‌ هۆكارگه‌لێك له‌پشت ئه‌م دیارده‌یه‌وه‌ن كه‌لێره‌دا ئاماژه‌ بۆ هه‌ندێكیان ده‌كه‌ین:
1- له‌گه‌ڵ بوونی رۆشنبیران و بانگه‌شه‌كردن بۆ ئازادی ئافره‌ت و به‌دیهێنانی مافه‌كانی، له‌سه‌ره‌تاكانی سه‌ده‌ی رابردووه‌وه‌، به‌ڵام مه‌خابن هه‌ندێكیان هه‌تا ئه‌مرۆش، (ئایین) به‌هۆكارى گرفته‌كان ده‌زانن، بێ له‌به‌رچاوگرتنی زه‌مینه‌ى ئایینی زۆرینه‌ى ره‌هاى خه‌ڵكی كوردستان، به‌ زانین بێت یان نه‌زانین، له‌نه‌ستی جه‌ماوه‌ردا ئه‌وه‌یان چه‌سپاندووه‌ كه‌ ئازادی ئافره‌ت و هێنانه‌دی خواسته‌كانی، په‌یوه‌سته‌ به‌وازهێنان له‌ ئه‌حكامه‌كانی ئایینی پیرۆزى ئیسلام و به‌ تایبه‌تیش دووركه‌وتنه‌وه‌ له‌ باڵاپۆشی، وه‌ك شیعره‌كه‌ی بێكه‌س كه‌ده‌لێت: نه‌سرین ده‌مێكه‌ داخت له‌ دڵمه‌
سه‌رپۆش فڕێده‌، چ واده‌ى شه‌رمه‌؟
ئه‌مه‌ له‌هۆنراوه‌یه‌كدا كه‌هانی كچان ده‌دات بۆ به‌ده‌ستهێنانی زانست و زانیارى. له‌لایه‌كی دیكه‌وه‌، هه‌رچه‌نده‌ نمونه‌ى هۆنراوه‌كه‌ى حاجی قادری كۆیی سه‌باره‌ت به‌م پرسه‌ هه‌یه‌:
بۆچی فه‌رموێتی نبی و ئه‌مین
اگلب العلم ولو بالصین؟
نێر ومێ له‌م حهدیپه فه‌رقی نییه‌
گه‌ر مه‌لا نه‌هی فه‌رمو، دینی نییه‌
به‌ڵام به‌داخه‌وه‌، ئه‌وانه‌ش كه‌بۆ رێگاچاره‌ى واقعی گه‌راون بۆ رزگاركردنی ئافره‌ت له‌دابونه‌ریته‌ هه‌ڵه‌كان، ژماره‌یان كه‌م بووه‌و له‌سه‌ر ئاستی تاكه‌كه‌سیی ماوه‌ته‌وه‌ و نه‌كراوه‌ته‌ پرۆژه‌یه‌كی هه‌مه‌لایه‌نه‌ بۆ هه‌ستانه‌وه‌ى كۆمه‌ڵگه‌ گشتی و ژنان به‌تایبه‌تی. به‌واتایه‌كیتر گوتاری فیكریی چه‌پ و رۆژئاوا زاڵبووه‌ به‌سه‌ر ره‌وشه‌كه‌دا. تاهه‌نوكه‌ش پرسی ژن له‌نێوان مشتومریی فیكری عه‌لمانی و ئیسلامیداماوه‌ته‌وه‌ بۆیه‌ زۆرێك له‌ رێگاچاره‌كان تیۆریین و ناچنه‌ بوارى پراكتیكه‌وه‌. هه‌رچه‌نده‌ هه‌ندێك كارى هاوبه‌شی نێوان رێكخراوه‌كان هه‌یه‌ به‌ڵام تائێستاش په‌راوێزخستنی چالاكوان و بیرمه‌ندان هه‌یه‌ به‌هۆی بیركردنه‌وه‌یانه‌وه‌.
2- ئه‌و دواكه‌وتنه‌ ژیارییه‌ى به‌سه‌ر رۆژهه‌ڵاتدا هات، بێگومان ژنانیشی گرته‌وه‌و هه‌لومه‌رجی ناله‌بارى سیاسیی و ئابوری، زه‌مینه‌ى له‌بار له‌ بوارى كۆمه‌ڵایه‌تی و رۆشنبیریدا ناره‌خسێنێت و هه‌تا ئه‌مرۆش هه‌ست به‌كه‌می به‌تایبه‌ت به‌رامبه‌ر پرۆژه‌ رۆژئاواییه‌كان له‌سه‌رجه‌م بواره‌كاندا، به‌ ئاشكرا دیاره‌.
3- هه‌ڵه‌ تێگه‌یشتن یان هه‌ڵه‌ پراكتیزه‌كردنی ئه‌حكامه‌كانی ئایینی ئیسلامیی پیرۆزو تێكه‌ڵكردنیان به‌دابونه‌ریتی ناره‌وای كۆمه‌ڵگه‌ ، كه‌له‌ ئه‌نجامدا ژنانی پێ ده‌چه‌وسێنرێته‌وه‌، وه‌ك: ژن به‌ژن، ماره‌ به‌جاش، گه‌وره‌ به‌بچوك، هاوسه‌رگیری كچانی ناكام، كچ له‌خوێندا دان، كوشتن به‌ بیانووی شه‌ره‌فپارێزی ، و …… هتد.
4- گرنگینه‌دانی پێویست به‌و مه‌سه‌لانه‌ى په‌یوه‌ندی به‌ژنانه‌وه‌ هه‌یه‌ له‌لایه‌ن زانا و بیرمه‌نده‌ ئیسلامییه‌كان له‌فیقهی ئیسلامیدا.هه‌رچه‌نده‌ بایه‌خ به‌نوێگه‌ریی و هێنانه‌كایه‌ى بیروراى نوێ له‌بواره‌كانی ئابوریی و سیاسه‌تدا دراوه‌، به‌ڵام نوێگه‌ریی له‌بواری رۆڵ و پێگه‌و به‌شداری ئافره‌تدا، هاوچه‌رخی بوون نه‌بۆته‌ سیمای و له‌ئاستی پێویستی ره‌وره‌وه‌ى به‌ره‌وپێش چوونی كۆمه‌ڵگه‌دا، نییه‌، به‌ڵكو جه‌ختكردنه‌وه‌ ته‌نها له‌سه‌ر چه‌ند مه‌سه‌له‌یه‌كی دیاریكراو بووه‌ وه‌ك: فتنه‌ى ئافره‌ت و باڵاپۆشی و رۆڵی ژن له‌چوارچێوه‌ى خێزان، و بواره‌ فیقهییه‌كانی تایبه‌ت به‌ئافره‌ت. گوتارى زۆرێك له‌ئیسلامییه‌كانی ئه‌مرۆ، ئه‌زمونی سه‌رده‌میی په‌یام و بانگه‌وازیی ئیسلامیی نه‌كردۆته‌ سه‌رچاوه‌یه‌ك بۆ هێنانه‌كایه‌ى ئه‌زمونی نوێ كه‌له‌سه‌ر هه‌مان رێباز بروات. زۆرجار نمونه‌ به‌ژنانی سه‌حابی ده‌هێنرێته‌وه‌ وه‌ك به‌ڵگه‌ بۆ هاتنه‌دی مافه‌كانی ئافره‌ت، به‌بێ ئه‌وه‌ى زه‌مینه‌یه‌كی واقعی ساز بكرێت بۆ دوباره‌بونه‌وه‌ى نمونه‌ سه‌ركه‌وتووه‌كان له‌ ژیانی رۆژانه‌دا.
5- ناكۆكی بۆچونه‌ جیاوازه‌كان له‌نێوان ئیسلامییه‌كان خۆیاندا سه‌باره‌ت به‌دیدگاى راسته‌قینه‌ى ئیسلامی له‌هه‌مبه‌ر رۆڵ و پێگه‌ی ئافره‌ت له‌كۆمه‌ڵگه‌داو ئاست و سنورى به‌شداریی له‌كایه‌ جۆربه‌جۆره‌كانی ژیاندا. به‌هه‌مانشێوه‌ش ناروونی له‌دیدگاى عه‌لمانیه‌كانیشدا هه‌یه‌ كه‌وه‌ڵامێكی ئاشكرایان نییه‌ بۆ ئه‌و پرسیاره‌ جه‌وهه‌رییه‌ى كه‌ ده‌یانه‌وێت ئافره‌ت به‌ره‌و كوێ به‌رن ؟؟ لێره‌شدا چه‌ندین نمونه‌ هه‌یه‌ كه‌ 180 پله‌ به‌پێچه‌وانه‌ى بانگه‌شه‌كانی خۆیان، له‌ژیانی تایبه‌تی خۆیاندا هه‌ڵسوكه‌وت ده‌كه‌ن.
6- كه‌مته‌رخه‌میی له‌دانانی میكانیزمی گونجاو بۆ كاراكردنی رۆڵی ئافره‌ت به‌شێوازێكی هاوچه‌رخییانه‌، زۆرجار كۆر و سیمنار و كۆنفرانسه‌كان و راسپارده‌كانیان، ته‌نها بۆ ده‌سته‌بژێری كۆمه‌ڵگه‌یه‌و بێ به‌دواداچوون بۆ جێبه‌جێكردنیان ده‌مێننه‌وه‌.
7- زاڵبوونی گیانی رووبه‌رووبونه‌وه‌ و شكستهێنان به‌یه‌كتر له‌لایه‌ن عه‌لمانیه‌كان و ئیسلامییه‌كان و كه‌متر كاركردن له‌سه‌ر خاڵه‌ هاوبه‌شه‌كان و دارشتنی وه‌ك پرۆژه‌یه‌كی واقعی بۆ چاره‌سه‌ركردنی كێشه‌و گرفته‌كان.
8- كه‌می پێشه‌نگی لێهاتوو و راستگۆ بۆ هه‌ڵگرتنی خواست و خه‌مه‌كانی ژنان و تێكۆشانی له‌خۆبوردوانه‌ له‌پێناو هێنانه‌دی ئامانجه‌ ره‌واكاندا.
9- هه‌ژمونی پیاوان به‌سه‌ر ناوه‌نده‌كانی بریارى سیاسیی و ئابوری و میدیایی و….هتد. و نه‌ره‌خساندنی هه‌لومه‌رج و ده‌رفه‌تی یه‌كسان بۆ ژنان تاوه‌ك پیاوان گه‌شه‌ به‌تواناو لێهاتنه‌كانیان بده‌ن.
10- كه‌مته‌رخه‌میی له‌لایه‌ن ژنان خۆیانه‌وه‌، دیاره‌ ئه‌وانیش به‌شێك له‌ دواكه‌وتن و كه‌مته‌رخه‌میی ده‌كه‌وێته‌ ئه‌ستۆیان، به‌داخه‌وه‌ هه‌وڵنه‌دان بۆ سودوه‌رگرتن له‌تواناكان و خودرۆشنبیرنه‌كردن و بڵاوی نه‌خوێنده‌وارى رۆشنبیریی له‌نێوانیاندا و متمانه‌نه‌دان به‌یه‌كتر، له‌نیشانه‌كانى ئه‌و كه‌مته‌رخه‌مییه‌یه‌.
11- كورتكردنه‌وه‌ى بایه‌خدان ته‌نها به‌بواره‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان له‌لایه‌ن ئافره‌تانه‌وه‌و هه‌وڵنه‌دان بۆ گه‌شه‌دان به‌تواناو لێهاتنه‌كانی له‌بواره‌كانی تری ئابوری و سیاسیی و رۆشنبیری.
12- میدیاو هۆكاره‌كانی راگه‌یاندن به‌شێوازو كه‌ناڵه‌ جیاوازه‌كانییه‌وه‌، رۆڵێكی گه‌وره‌ ده‌گێرن له‌درێژه‌دان به‌لاوازى به‌ره‌وپێشچوونی ره‌وشی ژنان. گه‌ر سه‌رنجێك له‌میدیای كوردی بده‌ین، به‌ئاشكرا ده‌بینین، گوتاره‌كه‌ى له‌دوو خولگه‌دا ده‌سورێته‌وه‌ كه‌هۆكارى قوڵبونه‌وه‌ى قه‌یرانه‌كانه‌، ئه‌ویش یه‌كه‌م: گوتارى شكست و لاوازى كه‌سێتی ئافره‌ته‌ له‌ رووبه‌رووبونه‌وه‌ى كێشه‌كانی ژیاندا، دووه‌میش گوتارى جه‌سته‌ و زه‌قكردنه‌وه‌ى رۆڵی مێینه‌یی ئافره‌ته‌. ئه‌م گوتارانه‌ش خه‌باتی رێكخراوه‌ و چالاكوانانی بوارى ژنان به‌فیرۆَده‌ده‌ن، چونكه‌ وێنه‌یه‌كی لاواز بۆ كه‌سێتی ئافره‌ت له‌ نه‌ستی كۆمه‌ڵگه‌دا، ده‌كێشن.
13- به‌ ئامانجگرتنی ئافره‌ت له‌گوتارو په‌یام و ئاماده‌بوونی كارو چالاكی رێكخراوه‌كاندا، به‌بێ كاركردن له‌سه‌ر ره‌گه‌زى به‌رامبه‌ر. هه‌ندێك جاریش به‌مه‌به‌ست بێت یان بێ مه‌به‌ست، ناوه‌رۆكی گوتاره‌كان، زیان به‌ په‌یوه‌ندی نێوان هه‌ردوو ره‌گه‌زو په‌یوه‌ندییه‌ خێزانیه‌كان ده‌گه‌یه‌نێت. له‌بری بره‌ودان به‌رێزو خۆشه‌ویستی و ته‌بایی و گێرانی رۆڵی ته‌واوكاری بۆ یه‌كتر، ئه‌وه‌نده‌ی تر پانتایی و دووری نێوان ژن و پیاو فراوانتر ده‌كه‌ن و واهه‌ست ده‌كرێت كه‌ژنان، سه‌نگه‌رى دژایه‌تیان له‌ پیاوان گرتووه‌.

پێشنیار و راسپارده‌كان
1- كاركردن بۆ پته‌وكردنی رایه‌ڵه‌كانی گفتوگۆ له‌مه‌ر پرسه‌كانی ژن و دانانی رێگاچاره‌ى گرفته‌كان، له‌نێوان ته‌وژمه‌ فیكرییه‌ جیاوازه‌كان و بره‌ودان به‌گیانی یه‌كتر قبوڵكردن و رێزگرتن له‌راى به‌رامبه‌رو كاركردن له‌سه‌ر خاڵه‌ هاوبه‌شه‌كان.
2- كاركردن بۆ بنبركردنی ئه‌و دابونه‌ریته‌ هه‌ڵانه‌ى كه‌به‌رگی پیرۆزییان به‌به‌رداكراوه‌.
3- دانانی نه‌خشه‌رێگایه‌كی نیشتمانی بۆ پرسه‌ گرنگه‌كان كه‌په‌یوه‌ندی راسته‌وخۆی به‌ژیانی هه‌موو تاكێكی كۆمه‌ڵگه‌وه‌ هه‌یه‌، تیایدا رۆَڵی: حكومه‌ت، رێكخراوه‌كانی كۆمه‌ڵگه‌ى مه‌ده‌نی، دامه‌زراوه‌ په‌روه‌رده‌ییه‌كان له‌وانه‌ش مزگه‌وت، میدیا، هه‌روه‌ها ئه‌ركی تاكه‌كان به‌روونی دیاری بكرێت و به‌دواداچوون بۆ جێبه‌جێكردنی بكرێت.
4- كاراتركردنی رۆڵی رێكخراوه‌كانی ژنان بۆ جێبه‌جێكردنی پرۆژه‌ى ئه‌وتۆ كه‌ره‌وشی كۆمه‌ڵگه‌ به‌گشتی و ئافره‌تان به‌تایبه‌تی به‌ره‌وپێش ببات.
5- جه‌ختكردنه‌وه‌ له‌سه‌ر رۆڵی مرۆییانه‌ى ژنان له‌میدیاكانداو دانانی سنور بۆ ئه‌و دوو گوتاره‌ نه‌رێنییه‌ى كه‌ئێستا به‌سه‌ر ره‌وشی راگه‌یاندن له‌هه‌رێمدا زاڵه‌.

سه‌رچاوه‌كان
1- د. هبة رؤوف عزت، (المرأة والعمل السیاسي، رؤیة اسلامیة)، المعهد العالمي للفكر الاسلامي.
2- مصطفى الطحان ، (المرأة في موكب الدعوة) دار التوزیع ونشر الاسلامیة . الطبعة الاولى .
3- ــ د. أماني صالح، (حالة المرأة في العالم الاسلامي) ، مركز الحضارة للدراسات السیاسية.
4- ــ دندل جبر ، (المرأة والولایات العامة في السیاسة الشرعیة) دار عمار للنشر والتوزیع عمان.

Check Also

مامۆستا شه‌ماڵ موفتی.. پیاوێكى خاكی پڕ هه‌گبه‌

دیمانه‌: كه‌تان خادیمیبه‌شی دووه‌مئاینده‌سازى: له‌دواى ڕاپه‌ڕینه‌وه‌ ناسران، به‌تایبه‌ت له‌ به‌رنامه‌ى (میحراب)ه‌وه‌، پاڵنه‌ر چى بوو، هه‌ستت …

25 کۆمێنت

  1. Your blog is a true gem in the vast expanse of the online world. Your consistent delivery of high-quality content is truly commendable. Thank you for consistently going above and beyond in providing valuable insights. Keep up the fantastic work!

  2. I’ve found a treasure trove of knowledge in your blog. Your dedication to providing trustworthy information is something to admire. Each visit leaves me more enlightened, and I appreciate your consistent reliability.

  3. This article resonated with me on a personal level. Your ability to emotionally connect with your audience is truly commendable. Your words are not only informative but also heartwarming. Thank you for sharing your insights.

  4. I couldn’t agree more with the insightful points you’ve articulated in this article. Your profound knowledge on the subject is evident, and your unique perspective adds an invaluable dimension to the discourse. This is a must-read for anyone interested in this topic.

  5. I’ve discovered a treasure trove of knowledge in your blog. Your unwavering dedication to offering trustworthy information is truly commendable. Each visit leaves me more enlightened, and I deeply appreciate your consistent reliability.

  6. This article resonated with me on a personal level. Your ability to emotionally connect with your audience is truly commendable. Your words are not only informative but also heartwarming. Thank you for sharing your insights.

  7. Your blog is a true gem in the vast expanse of the online world. Your consistent delivery of high-quality content is truly commendable. Thank you for consistently going above and beyond in providing valuable insights. Keep up the fantastic work!

  8. Your storytelling abilities are nothing short of incredible. Reading this article felt like embarking on an adventure of its own. The vivid descriptions and engaging narrative transported me, and I can’t wait to see where your next story takes us. Thank you for sharing your experiences in such a captivating way.

  9. Your dedication to sharing knowledge is evident, and your writing style is captivating. Your articles are a pleasure to read, and I always come away feeling enriched. Thank you for being a reliable source of inspiration and information.

  10. Your passion and dedication to your craft shine brightly through every article. Your positive energy is contagious, and it’s clear you genuinely care about your readers’ experience. Your blog brightens my day!

  11. Your passion and dedication to your craft radiate through every article. Your positive energy is infectious, and it’s evident that you genuinely care about your readers’ experience. Your blog brightens my day!

  12. Your passion and dedication to your craft radiate through every article. Your positive energy is infectious, and it’s evident that you genuinely care about your readers’ experience. Your blog brightens my day!

  13. Your storytelling prowess is nothing short of extraordinary. Reading this article felt like embarking on an adventure of its own. The vivid descriptions and engaging narrative transported me, and I eagerly await to see where your next story takes us. Thank you for sharing your experiences in such a captivating manner.

  14. I couldn’t agree more with the insightful points you’ve articulated in this article. Your profound knowledge on the subject is evident, and your unique perspective adds an invaluable dimension to the discourse. This is a must-read for anyone interested in this topic.

  15. I simply wanted to convey how much I’ve gleaned from this article. Your meticulous research and clear explanations make the information accessible to all readers. It’s abundantly clear that you’re committed to providing valuable content.

  16. I must commend your talent for simplifying complex topics. Your ability to convey intricate ideas in such a relatable way is admirable. You’ve made learning enjoyable and accessible for many, and I appreciate that.

  17. Your writing style effortlessly draws me in, and I find it nearly impossible to stop reading until I’ve reached the end of your articles. Your ability to make complex subjects engaging is indeed a rare gift. Thank you for sharing your expertise!

  18. I couldn’t agree more with the insightful points you’ve made in this article. Your depth of knowledge on the subject is evident, and your unique perspective adds an invaluable layer to the discussion. This is a must-read for anyone interested in this topic.

  19. In a world where trustworthy information is more crucial than ever, your dedication to research and the provision of reliable content is truly commendable. Your commitment to accuracy and transparency shines through in every post. Thank you for being a beacon of reliability in the online realm.

  20. In a world where trustworthy information is more important than ever, your commitment to research and providing reliable content is truly commendable. Your dedication to accuracy and transparency is evident in every post. Thank you for being a beacon of reliability in the online world.

  21. Your storytelling prowess is nothing short of extraordinary. Reading this article felt like embarking on an adventure of its own. The vivid descriptions and engaging narrative transported me, and I eagerly await to see where your next story takes us. Thank you for sharing your experiences in such a captivating manner.

  22. Your enthusiasm for the subject matter shines through in every word of this article. It’s infectious! Your dedication to delivering valuable insights is greatly appreciated, and I’m looking forward to more of your captivating content. Keep up the excellent work!

  23. I want to express my sincere appreciation for this enlightening article. Your unique perspective and well-researched content bring a fresh depth to the subject matter. It’s evident that you’ve invested considerable thought into this, and your ability to convey complex ideas in such a clear and understandable way is truly commendable. Thank you for generously sharing your knowledge and making the learning process enjoyable.

  24. Your passion and dedication to your craft radiate through every article. Your positive energy is infectious, and it’s evident that you genuinely care about your readers’ experience. Your blog brightens my day!

  25. I wanted to take a moment to express my gratitude for the wealth of invaluable information you consistently provide in your articles. Your blog has become my go-to resource, and I consistently emerge with new knowledge and fresh perspectives. I’m eagerly looking forward to continuing my learning journey through your future posts.

وەڵامێک بنووسە

پۆستی ئەلیکترۆنییەکەت بڵاوناکرێتەوە. خانە پێویستەکان دەستنیشانکراون بە *