ڕاوێژکاری یاسایی: دڵخواز عبدالله
خێزان تەنها بەستنەوەی دوو کەس نییە بە یەکترەوە، بەڵکو بونیادنانی کیانێکی سەربەخۆیە. لە کۆمەڵگەی ئێمەدا بەهۆی بەهێزیی پەیوەندییە خێزانییەکان، زۆر جار سنووری نێوان «یارمەتیدان» و «دەستێوەردان» تێکەڵ دەبێت. کاتێک خەسو و خەزوور، خوشک یان برای هاوسەران دەست دەخەنە ناو وردەکارییەکانی ژیانیانەوە، پەیوەندییەکە لە هاوسەنگی دەردەچێت و بەرەو دادگا و هەڵوەشانەوە دەچێت.
ئامار و خەمڵاندنە توێژینەوەییەکان. لەسەر ئاستی هەرێمی کوردستان و عێراق نزیکەی ٣٠٪ بۆ ٤٠٪ی کێشەکانی هاوسەرگیری: لە توێژینەوە کۆمەڵناسی و ڕاپرسییەکانی پەیوەست بە دادگاکانی بارودۆخی کەسێتی (کە کەیسەکانی خێزان دەبیننەوە)، دەرکەوتووە کە ڕاستەوخۆ یان ناڕاستەوخۆ دەستێوەردانی کەسوکاری لایەکیان یان هەردوو لا، هۆکاری سەرەکیی تەقینەوەی کێشەکان و گەیشتنیانە بە بنبەست. هاوسەرە گەنجەکان: زیاتر لە ٥٠٪ی ئەو هاوسەرانەی لە ساڵانی یەکەمی هاوسەرگیرییاندا (١ تا ٣ ساڵی یەکەم) جیا دەبنەوە، دەستێوەردانی خێزانی (دایک، باوک، یان خوشک و برایان) وەک هۆکاری سەرەکیی دروستبوونی لێکتێنەگەیشتن ناودەبەن.
بەشی یەکەم: کاریگەرییە دەروونی و کۆمەڵایەتییەکان :
دەستێوەردانەکان تەنها قسەی سادە نین، بەڵکو شوێنەواری بەرچاو لەسەر دڵنیایی و سەقامیگیریی ماڵەکە جێدەهێڵن:
١.دابڕان و لاوازبوونی متمانە کاتێک هاوسەرێک هەست دەکات کێشە و قسەکانی ناو ماڵەکەی دەگوازرێتەوە بۆ خێزانی هاوسەرەکەی، هەستی ئاسایش لەدەستدەدات.
نموونە: ژن و مێردێک لەسەر کڕینی پێداویستییەک یان جۆری ئۆتۆمبێلێک ڕا جیاوازن. هاوسەرەکە دەچێت بە دایکی دەڵێت، دایکیشی پشتگیری کوڕەکەی دەکات و ڕەخنە لە ژنەکە دەگرێت. لێرەدا ژنەکە هەست دەکات هاوسەرەکەی پشتیوان و هاوبەشی ژیانی نییە، بەڵکو هەواڵدەری خێزانەکەیەتی، ئەمەش متمانەی نێوانیان بە تەواوی لاواز دەکات و بە پێچەوانەشەوە هەر ڕاستە.
٢- فشاری بەردەوامی دەرەکی وا لە هاوسەرەکان دەکات هەمیشە لە حاڵەتی «ئامادەباشی بۆ بەرگری»دا بن.
نموونە:خەسوویەک ڕۆژانە ڕەخنە لە شێوازی چێشت لێنانی بوکەکەی یان پەروەردەی منداڵەکەی دەگرێت. بوکەکە تووشی دڵەڕاوکێیەکی بەردەوام دەبێت و پێش هاتنەوەی هاوسەرەکەی توشی جەڵتەی دەرونی و تووڕەیی دەبێت، چونکە دەزانێت قسەیەکی نوێ لەسەر ڕەفتارەکانی دەکرێت.
٣. تێکچوونی پێگەی سەرکردایەتی لە خێزاندا. کاتێک بڕیارەکانی ناو ماڵ لە دەرەوە دەدرێن، سەنگ و هەیبەتی هاوسەرەکان لای یەکتر و لای منداڵەکانیشیان دادەبەزێت، نموونەی واقیعی: باوکێک بە منداڵەکەی دەڵێت «ئەمڕۆ ناچینە دەرەوە»، بەڵام نەنک یان مام دەستێوەردان دەکات و دەڵێت «نەخێر دەبێت بچێت!». لێرەدا منداڵەکە فێردەبێت کە ڕێز لە بڕیاری باوکی نەگرێت، چونکە دەسەڵاتی کۆتایی لای کەسێکی ترە.
٤. ڕۆشتن بەرەو تەڵاق و جیاوبوونەوە زۆربەی ئەو دۆسیانەی دەگەینە دادگاکانی باری کەسێتی، لە بنەڕەتدا نەگونجانی دوو هاوسەرەکە نییە، بەڵکو گەورەکردنی کێشە بچووکەکانە لە لایەن کەسوکارەوە.
بەشی دووەم: زنجیرەی پەرەسەندنی کێشەکان (قۆناغ بە قۆناغ)کێشە گەورەکان بە یەکجار دروست نابن، بەڵکو بەم زنجیرەیەدا تێپەڕدەبن:
قۆناغی یەکەم (دەستپێک): کێشەیەکی زۆر بچووکی ئاسایی و ڕۆژانە لە نێوان هاوسەراندا دروست دەبێت (بۆ نموونە: سەردانیکردن ماڵێک یان بڕیار لەسەر خەرجییەک).
قۆناغی دووەم (گواستنەوە): یەکێک لە هاوسەرەکان کێشەکە دەباتە دەرەوەی ماڵ و بە دایک، باوک یان خوشکەکەی دەڵێت.
قۆناغی سێیەم (لایەنگری): خێزانەکە لەبری ئارامکردنەوەی ڕەوشەکە، لایەنگری ڕۆڵەکەی خۆیان دەکەن و کێشەکە سووتەمەنی زیاتری پێدەدرێت.
قۆناغی چوارەم (دەرئەنجام): کێشە بچووکەکە دەبێتە کێشەیەکی گەورەی نێوان دوو بنەماڵە، و هاوسەران لە یەکتر سارد دەبنەوە.
بەشی سێیەم: ڕێگەچارەکان و ڕەهەندی یاسایی (بەماددە و چارەسەری کرداری)، چارەسەرکردنی ئەم دیاردەیە پێویستی بە هۆشیاری کۆمەڵایەتی و بەکارهێنانی مافە یاساییەکان هەیە:
١. ڕێگەچارە کۆمەڵایەتی و کردارییەکان دیاریکردنی هێڵی سور: هاوسەران دەبێت لە ڕۆژی یەکەمەوە ڕێکبکەون کە کێشەی ناو ماڵ بە هیچ جۆرێک نەچێتە دەرەوە. یەکگرتوویی بەرامبەر خێزانەکان: ئەگەر خێزانی یەکێکیان دەستێوەردانی کرد، پێویستە دەستبەجێ ڕۆڵەکەی خۆیان (کوڕەکە یان کچەکە) بە ڕێزەوە وەڵامی خێزانەکەی بداتەوە و بڵێت: «ئێمە خۆمان ڕێکدەکەوین».
سەربەخۆیی نیشتەجێبوون و دارایی: دوورکەوتنەوە لە نیشتەجێبوونی هاوبەش باشترین زەمینەیە بۆ دووربوون لە دەستێوەردان.
٢. ڕەهەند و چارەسەرە یاساییەکان (لە یاسای باری کەسێتیدا)یاسا بە ڕوونی چەمکی سەربەخۆیی خێزانی پاراستووە و ڕێگەی بە دەستێوەردانی ناڕەوا نەداوە:
آ. مافی نیشتەجێ بوونی سەربەخۆ (المسكن الشرعي)، دەقی یاسایی: بەپێیشەرع و یاسای باری کەسێتی، ژن مافی هەیە داوای ماڵێکی سەربەخۆ بکات کە دوور بێت لە ئامادەیی بەردەوامی کەس و کاری پیاوەکە.
- نموونەی واقیعی: ئەگەر ژنێک لەگەڵ ماڵی خەزووریدا بژی و بەهۆی دەستێوەردانی بەردەوامیان ژیانی لێ تاڵبێت، دەتوانێت لە دادگا داوای «جیاکردنەوەی مەسکەن» بکات. دادوەر پیاوەکە پابەند دەکات بە دابینکردنی خانوو یان شوقەیەکی سەربەخۆ.
ب. جیابوونەوە لە دادگا بەهۆی زیانگەیاندن (تفریق للضرر). - دەقی یاسایی: ئەگەر دەستێوەردانی کەس و کار (چ خێزانی ژن یان پیاو) بگاتە ئاستێک کە ژیان لەگەڵ هاوسەرەکەی بباتە ئاستی نەگونجان و زیانی دەروونی بگەینێت، یاسا ڕێگەی داوە بە بەرزکردنەوەی داوای جیابوونەوە.• نموونە: کاتێک خێزانی پیاوەکە فشار دەخەنە سەر کوڕەکەیان بۆ سووکایەتیکردن بە ژنەکەی یان دەستبەسەرداگرتنی مووچەکەی، ژنەکە دەتوانێت لە دادگا بیسەلمێنێت کە دەستێوەردانی خێزانەکەی بووەتە هۆی زیان (الضرر)، و دادوەر بڕیاری جیابوونەوە دەدات.
ج. پاراستنی نهێنی و سزادانی زڕاندنی ناو (تەشهیر) دەقی یاسایی: دەستێوەردان ئەگەر بگاتە ئاستی سوکایەتی، هەڕەشە یان بڵاوکردنەوەی قسەی ناڕاست لەسەر لەسەر هاوسەرەکە (لە تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان یان لەناو کۆمەڵگەدا)، ئەمە دەبێتە تاوانی سزایی بەپێی یاسای سزادان. - نموونە: ئەگەر خوشکی پیاوێک یان دایکی، لە ناو خزم و هاوڕێیاندا یان لە تۆڕی کۆمەڵایەتی ناوزڕاندن بۆ بوکەکەیان بکەن، ژنەکە مافی هەیە سکاڵای سزاییان لەسەر تۆمار بکات.
د. ڕۆڵی لیژنەکانی ئاشتبوونەوە و توێژەری کۆمەڵایەتی: - کاتێک دۆسیەی کێشەی خێزانی دەگاتە دادگا، دادوەر دۆسیەکە دەنێرێتە لای توێژەری کۆمەڵایەتی یان لیژنەی حەکەمەکان.
- ئەگەر توێژەرەکە لە ڕاپۆرتەکەیدا دیاری بکات کە «هۆکاری سەرەکی هەڵوەشانەوەی ئەم خێزانە دەستێوەردانی دایک یان باوکی یەکێک لە لایەنەکانە نەک خودی هاوسەرەکان»، دادوەر مەرجی یاسایی دەسەپێنێت (وەک بەڵێننامەی یاسایی) بۆ دوورخستنەوەی دەستێوەردانی ئەو کەسانە.
ڕێگەچارە و پێشنیازە یاسایی و کۆمەڵایەتییەکان
پێشنیازی بنەڕەتی: بۆ کەمکردنەوەی ئامارەکانی تەڵاق بەم هۆیەوە، جێبەجێکردنی ئەم هەنگاوانە بەپێویست دەبێت:
- سیمینار و خولی هۆشیاری پێش هاوسەرگیری: دامەزراندنی ڕاهێنانی بەجێکراو و ناچاری بۆ هاوسەران پێش بەستنی گرێبەست، لەسەر چۆنێتی دیاریکردنی سنووری خێزانی و پاراستنی سەربەخۆیی ژیانی زانیاری.
- چالاککردنی ڕۆڵی توێژەرانی کۆمەڵایەتی لە دادگاکاندا: دروستکردنی دەرفەتی ڕاستەقینە بۆ توێژەران تاوەکو لەبری تەڵاق، هۆکاری ڕیشەیی کێشەکە (کە زۆر جار لایەنی سێیەمە) دەستنیشان بکەن و چارەسەری بۆ بدۆزنەوە.
- بەهێزکردنی سەربەخۆیی ئابووری و نیشتەجێبوون: ڕەخساندنی زەمینەی سەربەخۆیی ماڵ بۆ هاوسەرانی نوێ، چونکە نیشتەجێبوونی هاوبەش ڕێژەی دەستێوەردان تا ئاستێکی زۆر بەرز دەکاتەوە.
دەرئەنجام
ڕێزگرتن و خۆشویستنی دایک و باوک و کەسوکار ئەرکێکی ئایینی و کۆمەڵایەتییە، بەڵام سەربەخۆیی ژیانی هاوسەری مافێکی سەرەکی و یاساییە. بۆ پاراستنی خێزان لە هەڵوەشانەوە، پێویستە هاوسەران دیوارێکی پۆڵاین لە نێوان ژیانی تایبەتی خۆیان و دەستێوەردانی دەرەکیدا دروست بکەن، تەنها لە کاتی پێویستدا پەنا بۆ ڕاوێژکاری پسپۆڕ یان ڕێکاری یاسایی سەردەمیانە ببرێت.
