هەگبەکەی بەپڕی کردە شانی نەوەی داهاتوو

دیمانە: خەرمان عبدالکریم
مامۆستا کەمال عەلی مارف نموونەیەکی باڵای مامۆستای دڵسۆز و خەمخۆرە کە ژیانی خۆی بۆ خزمەتکردن بە پرۆسەی پەروەردە و فێرکردن و بەتایبەت پێگەیاندنی نەوەی داهاتوو لە قۆناغە هەستیارەکەی پۆلی یەکەمی بنەڕەتی تەرخان کردووە. ئەزموونی زیاتر لە سی ساڵی ناوبراو لە بواری پەروەردە، ڕەنگدانەوەی ڕاستەقینەی ئەو ماندووبوون و دڵسۆزییەیە کە بۆ بناغەدانانی زمان و خوێندنی کوردی خەرجی کردووە.

ئایندەسازی: مامۆستا کەمال کێیە
من ناوم( مامۆستا کەمال عەلی مارف)ەدەرچووی ساڵی خوێندنی ‌‌(١٩٨٤ــ ١٩٨٥)م خانەی مامۆستایانی سلێمانی(دارالعلمين) دەرچووی بەشی (گشتی)م، دوای بینینی دەیان خول پسپۆڕی لەکوردی واتە (ئەلفوبێ)، (خوێندنی کوردی)م هەڵبژارد
چونکە زۆربەی مامۆستا نزیکی ئەم پسپۆڕیە نەئەبووەوە، منیش سەرنجم دا ئەلفبێی کوردی بناغەی فێربوون و زمانی دایکە لەقۆناغی سەرەتاییداو فەرامۆشکردن و بایەخنەدان بەم وانە گرنگە پشگوێخستنی منداڵانی ئەمڕۆو دایکان وباوکانی ئایندەن، هەرچەند من سەرەتای دامەزراندنم هەم بەڕێوەبەر هەم وانەشم دەوتەوە کە کاری بەڕێوەبەریشم دەکرد، چونکە ئەوکاتە مامۆستا زۆرکەم بوو ١٤ساڵ بەڕێوەبەریش بووم .
ئایندەسازی: چەندساڵ ئەزمونت هەیە لە پڕۆسەی پەروەردەدا؟
مامۆستا کەمال: ماوەی ئەزمونیم ( ٣٠ ساڵ) تێدەپەڕێت،
بەتایبەت لە ئەلفبێ، لەکارگێڕیشدا خولم بینیوە هەتا لەساڵی ١٩٩٧ لەخولی ئەلفبێ لەقوتابخانەی (ئاری بووم) بەشداری خولی ئەلفبێم کردەوە لەگەڵ زۆربەی مامۆستایانی ئەلفبێی سلێمانی (لەیەکەی ڕاهێنانی سلێمانی)، من توانیم یەکەم بم لەخولەکەدا. ئەزمونێکی زۆرم هەیە .
ئایندەسازی: لەگەڵ ئەلفبێی پۆلی یەکەم کام پەڕتوک بەباش دەزانی بۆخوێندکار؟
مامۆستا کەمال: سەرەتا لەگەڵ ئەوەدام هەمیشە گۆڕانکاری بکرێت لە پەڕتوکی پۆلی یەکەم لەگەڵ سەردەم بڕۆین
ئەلفبێی پۆلی یەکەم سەرەتا ئەلف بێی (مامۆستا ابراهیم ئەمین باڵدار) بوو، بەڕاستی هەمووان قەرزاری ئەوین، دوواتر گۆڕا لەدەڤەری سلێمانی ئەلفبێی (مامۆستا عەبدوڵڵا محەمەد ئەمین) ناسراو بە (مامۆستا عەبەسور)، داوتر هەم جارێکیتر گۆڕا، (بە خوێندنی کوردی) لەلایەن لیژنەیەک لەوەزارەتی پەروەردە و خوێندنی باڵا (خوێندنی کوردی) هەموویان گرنگی خۆیان هەیە خزمەتی بەرچاویان پێشکەش بەکۆمەڵگەی کوردی کوردووە، بەڵام لێرەدا سەلیقەی مامۆستا دەردەکەوێت بەپێی ئەزمونی خۆی واتە مەنهەج بێ مامۆستای سەرکەوتوو پرۆسەکە سەرکەوتوو نابێت چەند تۆکمەو چاک بێت، چونکە (گەیەنەرو پێگەیەنەر مامۆستایە) تەنها پڕۆگرام بەرچاو ڕوونی ویارمەتیدەرە ومامۆستا تەواکەری پرۆسەکەیە.
ئایندەسازی: بابەتی ئەلفبێ وەک سەرەتای ناسینی پیتی قورس ماندووت ناکات؟
مامۆستا کەمال: هەڵبەت پرۆسەی فێرکردن بێ ماندووبوون نابێت، بەڵام مامۆستا دەبێت پێش کات پلان وکاری ڕێکخستن ئەنجام بدات، واتە ئامادەکردنی پلانی وانەکە بەجوانی ئامادەکردبێت وە هۆیەکانی ڕونکردنەوەو کارت تایبەت بە وشەو پیتەکان و پیتی پێویست تابلۆی وێنەکەو ماجیکی ڕەنگاوڕەنگ و موگناتیسی هەڵواسینی تابلۆ کارتەکان و ڤیدۆی پێویست بەوانەکە هەموو هۆیە پێویستەکانی بۆ ناسینەوەی پیتەکان ئامادەکردبێت، وە پیتیش لەووشەدا بەقوتابیان دەناسرێنێت نەکە ڕاستەوخۆ پیتەکەی پێ بوترێت پاش هەڵوەشاندنی ووشەکە دەنگ و هێمای پیتەکە (هەڵوەشاندن وپێکهێنانەوەی ووشەی دیاریکراو)کەپیتە نوێکەی تێدایە، بەقوتابیان دەناسرێنرێت خۆی لەپەڕتوکەکە هەنگاوەکانی دیاریکردووەو دەتوانیێت مامۆستا میتۆدەکانیش بۆوانەکان زیادبکات، چی پێویست بوو سەرجەم کارەکان بەقوتابیان دەکرێت، بەشداری تەواوی قوتابیان وە بەشێوەی پرسیارو وەڵام شێوازی یاری ئامێز لەوانەکان بەکاردەهێنرێت بەبەشداری کارای قوتابیان لەناساندنی پیتەکە لەووشەکەدا، دواتر دواهەڵوەشاندن و فێرکردنی دەنگ وهێمای پیتەکە بەهەمووشێوەکان ئەگەر پیتەکە دووشێوەکان بوو وەک (ی یـ ، یا ،یە) وشەی بۆدەهێنین کە (ی کۆتایی تێدابێت وەک ئاری (دیاری یاری) ئەم وشانە پیتی (ی کۆتای) و( یـ ناو ووشەو )(یـ سەرەتای) لەووشەدا پێ دەناسێنی لەگەڵ بەکارهێنانی (ا بزوێنی درێژو کورت) لەگەڵ پیتی تازە گرنگە وەک (یا یە).
باشترین کـار گروپی ڤایبەر یان وەتس ئەپت هەبێت لەهەمانکاتدا دایکان وباوکانیش لەماڵەوە بەئاگاو بەشداربن لەگەڵ مامۆستا وقوتابی… ئەمەش زۆر پرۆسەکە سەرکەوتووتر دەکات فێربوون باشتر وخێراتر دەکات..
ئایندەسازی: ژیان لەگەڵ پۆلی یەک هاوتایە بەچی؟
مامۆستا کەمال: ژیان لەگەڵ پۆلی یەکەمی سەرەتایی (فێربوونی پیت و سەرەتای خوێندن) وەک چاندنی تۆوێکە لە خاکی بەپیتدا؛ سەرەتایەکە پڕ لە ڕەنگ، دەنگ، داهێنان و سەرکێشی.
​ئەم قۆناغە لە چەند ڕوویەکەوە هاوتایە بەم شتانەی خوارەوە:
​۱. هاوتایە بە «بەهار و بووژانەوە».

​وەک چۆن بەهار سەرەتای سەوزبوونی سروشت و هاتنەوەی ژیانە، پۆلی یەکەمیش دەستپێکی گەشتێکی نوێیە بۆ منداڵێک کە تازە دەرگای جیهانێکی فراوانتر بۆ خۆی دەكاتەوە. هەموو شتێک تێیدا تازەیە: پیتەکان، وشەکان، و ژینگەی قوتابخانە.
​۲. هاوتایە بە «بیناسازی و بنیادنانی بناغە».
​خانوویەکی بەهێز و بڵند پێویستی بە بناغەیەکی پتەو هەیە. پۆلی یەکەم بناغەی سەرەکی هەموو تەمەنی خوێندنی قوتابییە. فێربوونی چۆنیەتی نووسینی پیتێک، گوتنی وشەیەک، یان ڕەفتارکردن لە پۆلدا، ئەو خشتە سەرەکییانەن کە دواڕۆژی زانستی و کەسایەتی منداڵەکە لەسەریان دەوەستن.
​۳. هاوتایە بە «کێڵانی خاکی پاک و بەپیت».
​مێشکی منداڵ لەم تەمەنەدا وەک خاکی پاک و سپی وایە. مامۆستا لەم قۆناغەدا وەک جووتیارێکی لێهاتوو وایە کە تۆوی زانست، ڕەوشت، خۆشەویستی و هیوا دەچێنێت. ئەوەی لەم ساڵەدا دەچێنرێت، لە داهاتوودا بەرهەمەکەی دەداتەوە.
​۴. هاوتایە بە «گەشتێکی پڕ لە سەرسوڕمان و جوانی وپاکی وبێگەردی لەگەڵ هاڕێیانی پەپولە».
​بۆ منداڵ، ئەوەی لە پۆلی یەکەمدا ڕوودەدات جۆرێکە لە سیحر؛ کاتێک چەند هێڵێک پێکەوە دەبەستێتەوە و دەبێتە وشەی «دایک» یان «نیشتمان»، هەستی سەرکەوتن و سەرسوڕمانێکی گەورە لای دروست دەبێت، کە ئەمەش چێژێکی تایبەتی هەیە بۆ مامۆستاکەش کاتێک بینەری ئەم ساتە جوانانەیە.
​کورتەی قسە: ژیان لەگەڵ پۆلی یەکەمدا، تەنها گوتنەوەی درسێک نییە، بەڵکو دروستکردنی مرۆڤ و خولقاندنی یەکەم هەنگاوەکانە بەرەو داهاتوو.
ئایندەسازی: کام ساڵی خوێندن زیاتر خوێنکاری بردە دواوە؟
مامۆستا کەمال: دەتوانین ئەم بۆچوونە بە شێوازێکی زانستی، پوخت و ڕێکخراو لە چەند خاڵێکدا بخەینە ڕوو کە کاریگەری قەیرانەکان لەسەر پرۆسەی خوێندن ڕوون دەکاتەوە:
​کاریگەری قەیرانەکان لەسەر پڕۆسەی خوێندن و پەروەرد
​پڕۆسەی پەروەردە و فێرکردن لە هەرێمی کوردستان لە ماوەی دەیەی ڕابردوودا ڕووبەڕووی زنجیرەیەک قەیرانی فرەجەمسەر (ئابووری، تەندروستی و ئەمنی) بووەوە، کە بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ ئاستی پێشکەوتنی قوتابیانی دواخست. دیارترین ئەو قۆناغە پچڕپچڕانەی کە زۆرترین کاریگەرییان هەبوو بریتیین لە:
​١. قەیرانی ساڵی ٢٠١٤ و کاریگەرییە ئابووری و ئەمنییەکان.
​قەیرانی ئابووری و بڕینی مووچە: قەیرانی دارایی و سەرهەڵدانی سیستەمی پاشەکەوت و دابەشکردنی چارەکە مووچە لە ساڵی ٢٠١٤، قورساییەکی گەورەی دەروونی و ماددی خستە سەر شانی مامۆستایان و خێزانی قوتابیان.
​ئاستەنگە کۆمەڵایەتی و دەروونییەکان: نەبوونی سەقامگیری داهات وایکرد کە مامۆستایان نەتوانن سەرنجی تەواو بخەنە سەر پرۆسەی وانەوتنەوە، و خێزانەکانیش تووشی قەیرانی بژێوی بوون، کە ئەمەش کاریگەری نەرێنی ڕاستەوخۆی لەسەر ژینگەی فێرکاری دروستکرد.
​هەڕەشەی ئەمنی: هاتنی گرووپی تیرۆریستی داعش و تێکچوونی دۆخی ئەمنی ناوچەکان کاریگەری نەرێنی لەسەر تێکچوونی نەزم و خشتەی ساڵنامەی خوێندن هەبوو.
​٢. قۆناغی پەتا و بڵاوبوونەوەی ڤایرۆسی کۆرۆنا (COVID-19)
​پەکخستنی دامەزراوە پەروەردەییەکان: پەتای کۆرۆنا بووە هۆی داخستنی یەکجارەکی ناوەندەکانی خوێندن و تێکچونی پڵانی ساڵانەی خوێندن، کە ئەمەش بۆ قۆناغە سەرەتاییەکان گورزێکی گەورە بوو چونکە پەیوەندی ڕاستەوخۆی مامۆستا و قوتابی پچڕا.
​گواستنەوە بۆ سیستەمی ئۆنلاین: سەرەڕای هەوڵە بەردەوامەکان، بەهۆی کەموکوڕتی لە ژێرخانی تەکنیکی، کێشەی ئینتەرنێت و کارەبا، پرۆسەی خوێندنی ئۆنلاین نەیتوانی جێگەی پۆلی کلاسیک بگرێتەوە، بەتایبەت بۆ مناڵانی پۆلە سەرەتاییەکان کە پێویستیان بە فێربوونی بنەڕەتیی پیتی نووسین و خوێندنەوە هەیە.
​٣. دەرئەنجامە گشتییەکان.
​بۆشایی زانستی و پەروەردەیی: تێکەڵبوونی قەیرانی ئابووری (٢٠١٤) و قەیرانی تەندروستی (کۆرۆنا) بۆشاییەکی گەورەی لە پاشماوەی زانستی و توانای فێرخوازان دروستکرد.
​زیانمەندبوونی قۆناغی سەرەتایی: بەتایبەت قوتابیانی پۆلە سەرەتاییەکان، کە بناغەی خوێندنیان لەم ساڵانەدا پەککەوت، زیاتر لە توێژەکانی تر زیانیان بەرکەوت، چونکە نەبوونی ژینگەی خێزانی و ئابووری سەقامگیر لەلایەک و پچڕانی خوێندنی ڕووبەڕوو لەلایەکی ترەوە، توانای فێربوونی نووسین و خوێندنەوەی لاواز کرد.
ئایندەسازی: ئاستەنگو چارەسەرەکانی بەردەم ئەم قۆناغە هەستیار چین؟
مامۆستا کەمال: ژیان لەگەڵ پۆلی یەکەمی سەرەتایی سەرەڕای جوانی و پیرۆزییەکەی، پڕە لە ئالنگاری و ئاستەنگ. ناسین و تێگەیشتن لەم ئاستەنگانە و زانینی هۆکارەکانی سەرکەوتن یارمەتی مامۆستا دەدات کە بە سەرکەوتوویی ئەم قۆناغە تێپەڕێنێت.
​لێرەدا بە وردی باسی ئاستەنگەکان و هۆکارەکانی سەرکەوتن دەکەین:
​یەکەم: ئاستەنگیەکانی بەردەم قۆناغی یەکەم (پۆلی یەکەم)
​جیاوازی توانای منداڵان (فێربوونی جیاواز):
​هەندێک منداڵ پێشتر چوونەتە باخچەی ساوایان و پیتەکان دەزانن، هەندێکی تریان یەکەم جارە دێنە ژینگەی قوتابخانە و هیچ زانیارییەکیان نییە. ئەمەش کاروانەی فێرکردن بۆ مامۆستا قورس دەکات.

​کێشەی جیابوونەوە لە دایک و باوک (دڵەڕاوکێ):
پێکهاتەی کۆمەڵایەتی دەوڵەمەند، هەژار، خێزانی قەرەباڵغ، خێزانی ئاسایی، خوێندەوار ونەخوێندەوار ..هتد
مناڵی نەخۆش، بزێو، کەمدوو، ئۆتیزم، درەنگ فێربوو، شەرمن و گۆشەگیر، گرینۆک، نازدار، تاقانە، ئەم پێکهاتە تێکەڵەیە دێنە قوتابخانە و دەبێت ڕێکخرێن…
​لە سەرەتای ساڵدا، زۆرێک لە منداڵان ناتوانن بۆ چەند کاتژمێرێک لە خێزانەکانیان دوور بکەونەوە؛ ئەمەش دەبێتە هۆی گریان، بێتاقەتی و دروستکردنی پشێوی لە پۆلدا.
​کورتە ماوەی سەرنجدان.
​منداڵی تەمەن شەش ساڵان ناتوانێت بۆ ماوەیەکی درێژ لەسەر کورسی دابنیشێت و گوێ بگرێت؛ زوو بێزار دەبن و پێویستیان بە جووڵە و یاری هەیە.
​لاوازی لێهاتوویی دەست و ماسولکە وردەکان.
​بەکارهێنانی قەڵەم و نووسین لەسەر دێڕ بۆ زۆرێک لە منداڵان قورسە، چونکە ماسولکەی پەنجەکانیان هێشتا تەواو گەشەی نەکردووە بۆ کۆنتڕۆڵکردنی قەڵەم.
​ژمارەی زۆری قوتابیان لە پۆلدا:
​زۆرجار قەرەباڵغی پۆلەکان ڕێگرە لەوەی مامۆستا بتوانێت کاتی پێویست و سەرنجی تاکەکەسی بە هەموو قوتابییەک ببەخشێت.
​دووەم: چی دەبێتە هۆی سەرکەوتنی قۆناغی یەکەم؟
​پەیوەندیی نزیک و خۆشەویستی (دایکایەتی/باوکایەتی مامۆستا):
​کاتێک منداڵ هەست دەکات مامۆستاکەی وەک دایک یان باوکییەتی و پشتگوێی ناخات، بە ئارامییەوە دەچێتە ناو پرۆسەی فێربوونەوە.
​بەکارهێنانی یاری و ڕێگەی سەرنجڕاکێش:
​گۆڕینی پیتەکان بۆ گۆرانی، کایە، شانۆگەری و چالاکی بەکۆمەڵ. فێربوون لە ڕێگەی یارییەوە سەرەکیترین کلیلی سەرکەوتنە لە پۆلی یەکەمدا.
​پشووی کورتی ناو پۆل (مێشک بەتاڵکردنەوە):
​ئەنجامدانی جووڵەی جەستەیی سووک، وەرزشی پەنجەکان، یان گوتنی هۆنراوەیەکی خۆش لە ناو وانەکەدا بۆ نوێکردنەوەی تاقەت و سەرنجی منداڵان.
​هاوکاری و پردی پەیوەندی لەگەڵ دایک و باوکدا:
​دروستکردنی گروپ یان پەیوەندی بەردەوام لەگەڵ خێزانەکان بۆ ئەوەی ڕاهێنانی ماڵەوە تەواوکەری وانەکانی پۆل بن، بەبێ ئەوەی فشارێکی زۆر بخەنە سەر منداڵەکە.
​پشوودرێژی و پۆزەتیڤ بوونی مامۆستا:
​دووبارەکردنەوەی وانەکان بە زمانێکی شیرین، بەکارهێنانی هاندەر (وەک نیشانەی سەرکەوتن، ستایش، یان دیاریی بچووک) بۆ بەرزکردنەوەی متمانەی منداڵ بە خۆی..
ئایندەسازی: چی دەبێتە هۆکاری سەرکەوتنی خوێندکاری پۆلی یەکەم؟
مامۆستا کەمال: سەرکەوتنی پۆلی یەکەمی سەرەتایی پشت بە چەند کۆڵەکەیەکی سەرەکی دەبەستێت کە هەردوو لایەنی مامۆستا و ژینگەی فێرکردن لەخۆ دەگرن. ئەم خاڵانەی خوارەوە هۆکاری سەرەکیی سەرکەوتنی ئەم قۆناغەن:
​۱. مامۆستای پشوودرێژ و داهێنەر
​ئارامگرتن و نەرمی نواندن: منداڵانی پۆلی یەکەم پێویستیان بە مامۆستایەکە کە زۆرترین پشوودرێژی هەبێت، چونکە زۆر جار پێویست دەکات شتێک دەیان جار دووبارە بکرێتەوە.
​بەکارهێنانی زمانێکی شیرین و نزیک لە منداڵ: قسەکردن بە زمانی سەردەم و بە شێوازێکی سادە کە لەگەڵ تەمەنیان گونجاو بێت، متمانەیان پێ دەبەخشێت.
​۲. تێکەڵکردنی فێربوون بە یاری و چێژ بەخشین
​منداڵ لەم تەمەنەدا بە یاری کردن و جووڵە زووتر فێر دەبێت نەک بە ڕێگە وشکەکان. گۆڕینی پیتەکان بۆ گۆرانی، کایەی تیمی، کارتە ڕەنگاوڕەنگەکان و شانۆگەری، پرۆسەکە بەچێژ دەکات.
​۳. دابینکردنی ژینگەیەکی پۆلی ئارام و ڕەنگاوڕەنگ
​ڕازاندنەوەی پۆل بە وێنەی سەرنجڕاکێش، پیتە ڕەنگاوڕەنگەکان، و دروستکردنی کەشێکی دوور لە ترس و توندوتیژی، دەبێتە هۆی ئەوەی قوتابی بە حەزەوە بێتە قوتابخانە و هەست بە نامۆیی نەکات.
٤ـ. بەرزکردنەوەی متمانە بەخۆبوون (هاندانی بەردەوام)
​بەکارهێنانی وشەی جوان، پێدانی ستایش، نیشانەی سەرکەوتن (وەک ئەستێرە یان دیاریی بچووک) لە بەرامبەر هەر هەنگاوێکی بچووکدا، وزەیەکی گەورە بە منداڵ دەدات کە زیاتر هەوڵ بدات.
​۵. پەیوەندی بەهێز لە (نێوان مامۆستا و دایک و باوکدا)
​سەرکەوتنی پۆلی یەکەم بە تەنیا لە قوتابخانە تەواو نابێت، بەڵکو پێویستی بە پردێکی پەیوەندی هەیە( لەگەڵ ماڵەوە؛ بۆ ئەوەی دایک و باوک) لە ڕێنماییەکان تێبگەن و لە ماڵەوەش بە شێوازێکی هاوسەنگ هاوکاری منداڵەکە بکەن بێ ئەوەی فشاری دەروونی بۆ دروست بکەن.
​کورتەی قسە: کلیلی سەرکەوتنی پۆلی یەکەم بریتییە لە: «خۆشەویستی + پشوودرێژی + یاری و فێربوون»، کاتێک ئەم سێ خاڵە کۆبوونەوە، منداڵ نەک تەنیا پیتەکان فێر دەبێت، بەکو بنەمایەکی تەندروست بۆ خۆشویستنی خوێندن لە داهاتووشیدا دەبێت.
ئایندەسازی: بەڕێزتان سەرەڕای پشوی هاوین بەردەوامن لەوانە ووتنەوە، هۆکاری ئەم خۆشەویستیە گرنگە چۆنە وبۆکەی دەگەڕێتەوە ؟
مامۆستا کەمال:​”خۆشەویستی بۆ خاک و نیشتمان و خەمخۆری بۆ پەروەردەی نەوەی داهاتوو، گەورەترین پاڵنەرە بۆ ئەوەی هیچ کاتێک ماندووبوون نەناسین لە خزمەتکردنی قوتابیاندا.”
کارێکی مرۆڤ دۆستانە ​پەروەردەکردن و فێرکردن لای من تەنها پیشەیەک نییە، بەڵکو ئەرکێکی مرۆیی و نیشتمانییە.

خزمەتکردنی ئەم منداڵە نازدارە لە پشووی هاویندا، گەورەترین چێژە کە هەستی پێبکەم، چونکە نەوەی داهاتوو پایەی سەرەکی کۆمەڵگەن.”
​ ​”گەورەترین پاداشت لای من ئەوەیە ببینم قوتابییەکەم لە پشووی هاویندا بێ‌بەش نەبووە لە زانیاری و فێربوون ئەم کارە خۆبەخشانەیەش تەنها بەشێکە لە قەرزاری ئێمە بەرانبەر بە ئایندەی ئەم نەوەیە.”
​ ​”ئامانجی سەرەکی من پاراستنی ئاستی زانستی قوتابیان و ئامادەکردنیانە بۆ ساڵی نوێ، بەتایبەت ئەو قوتابیانەی کە پێویستیان بە هاوکاری زیاتر هەیە، ئەم خەمخۆرییە ئەرکی سەرشانی هەموو مامۆستایەک و دڵسۆزێکە.” وە ئەم هەستەش دووسێ ساڵێکە لام دروست بووە کەقوتابیانی کەم دەرامەت ناتوانن لەپشوی هاوین بەشداری خولبکەن بەپارە گەرمای هاوینیش منداڵ بێزاردەکات، ئەم شێوە وانە ووتنەوە بەگروپ دەتوانن لەماڵ یان لەهەرشوێنێکی کە پرۆسەکە تیابەشداربن بەمەرجێک ماڵەوەیان سەرپەرشتیان بکەن… بۆیە ئەوبیرۆکەش پاڵی پێوەنام بۆ ئەوە هەست بە کەمی نەکەن لەگەڕەکانیان ولای هاوڕێکانیان …هتد
ئایندەسازی: بەدەمەوچونی خێزان وقوتابی چۆنە لەپشووەکان لەگەڵتان؟
​مامۆستا کەمال: ئەم پرسیارە پەیوەندی بە “دەروونناسیی خێزان و پەروەردە” وە هەیە. لە ڕوانگەی زانستییەوە، بەشداریکردن و بەدەمەوەهاتنی خێزان لە پرۆسەی فێرکردنی منداڵدا (بەگشتی، و لە پشووی هاوینیشدا بەتایبەت) کاریگەرییەکی ڕاستەوخۆی هەیە لەسەر سەرکەوتنی قوتابی. کاتێک بابەتەکە دەبێتە خۆبەخشانە لە پشووی هاویندا، کاردانەوەی خێزانەکان دابەشدەبێت بەسەر دوو ئاراستەی سەرەکیدا، کە دەکرێت بەم شێوەیە زانستییانە وەڵام بدرێتەوە:​
​”پشتیوانی و بەدەمەوەهاتنی خێزان لە پرۆسەی فێرکردنی منداڵدا لە پشووی هاویندا، کلیلی سەرەکییە بۆ سەرکەوتنی هەر بەرنامەیەکی پەروەردەیی. بەڵام لە ڕوانگەی زانستی و کۆمەڵایەتییەوە، خێزانەکان هەمیشە لەسەر یەک هێڵ نین؛ هەندێکیان بە تێگەیشتنێکی قووڵ و بەرپرسیارێتییەکی بەرزەوە مامەڵە دەکەن، و هەندێکی تریان بەهۆی هۆکاری دەروونی، کۆمەڵایەتی یان نەبوونی هۆشیاریی تەواووە، کەمێک کەمتەرخەم دەبن. ئەرکی ئێمە وەک مامۆستا ئەوەیە کە بە پشتبەستن بە بنەماکانی هاندان و ڕێنمایی دەروونی، جیاوازییەکان کەم بکەینەوە و هەموو خێزانێک بەرەو گرنگیدانی زیاتر بە ئایندەی ڕۆڵەکانیان ڕێنمایی بکەین.
​خێزانە زۆر جدییەکان /
​لە ڕوانگەی زانستییەوە: ئەم خێزانانە خاوەنی “هۆشیاریی بەرزی پەروەردەیین” و تێگەیشتوون کە فێربوون پرۆسەیەکی بەردەوامە و پشووی هاوین دەبێت ببێتە دەرفەتێک بۆ چەسپاندنی زانیاری، نەک پچڕانی تەواو. ئەوان هاوکارێکی سەرەکیی مامۆستان و ژینگەیەکی لەبار بۆ فێربوون دەڕەخسێنن.
​خێزانە کەمێک کەمتەرخەمەکان
​ کەمتەرخەمیی ئەم جۆرە خێزانانە زۆرجار دەگەڕێتەوە بۆ گوشارەکانی ژیان، ماندووبوون، یان نەزانینی مەترسیی “لەدەستدانی زانیاری لە پشووی هاویندا ئەم چینە پێویستیان بە هاندان، هۆشیارکردنەوە و نزیککردنەوەی زیاتر هەیە بۆ ئەوەی بزانن کە بچووکترین هاوکاریی ئەوان بۆ منداڵەکەیان، گەورەترین کاریگەریی دەبێت لەسەر ئایندەی زانستیی.

هەرکەس بەپێی ئاستی تێگەیشتنی خۆی وبیرکردنەوەی خۆی بەشدار دەبێت بەداخەوە قوتابیش هەیە کەلاوازەو ئاوارەیە، کوردی باش نیە کەمتر بەشداردەبن کەبۆ ئەوانە زۆرپێویستە، چونکە سێ مانگ یان زیاتر دابڕان لەپرۆسەی خوێندن قوتابی ڕەنگە خوێندنی پیتەکانی بیربچێت.
ئێمە حەزدەکەین خزمەتبکەین لەدەرفەتەکانا لەقازانجی خوێندکاران.. ئەوانیش خۆیان سەرپشکن ئەیانەوێت زیاتر فێربن یان نا دەکەوێتە سە دڵسۆزی بەخێوکاریان، ئێمە تاتەواوبونی کتێبی وەرزێک لەگەڵیانین..
ئایندەسازی: ئایا خوێندن بەئۆنلاین بۆ قۆناغی یەک دەبێتە جێگرەوەیەکی باشی ناوپۆل؟
​مامۆستا کەمال: خوێندنی ئۆنلاین دەتوانێت تەنها وەکو یارمەتیدەرێکی کاتی (لە کاتی قەیران یان پشووی درێژخایەن) بەکاربێت، بەڵام قەت ناتوانێت جێگەی ژینگەی پۆل و مامۆستا لە قۆناغی یەکەمدا بگرێتەوە.
بەڵێ، ئەمە وەڵامێکی ڕێک و پێک و گونجاوە:
وەخوێندنی ئۆنلاین دەتوانێت یارمەتیدەربێت، بەڵام بۆ قۆناغی یەکەم ناتوانێت بە تەواوی جێگرەوەی خوێندنی ناوپۆل بێت. لەم تەمەنەدا منداڵان پێویستیان بە پەیوەندی ڕاستەوخۆ لەگەڵ مامۆستا و هاوپۆلەکانیان هەیە، چونکە ئەمە( یارمەتی گەشەپێدانی زمان، ڕەفتار، هاوکاری و کۆمەڵایەتییان دەدات). هەرچەندە خوێندنی ئۆنلاین سوودی هەیە و دەتوانرێت بۆ پشتگیری خوێندن بەکاربهێنرێت، بەڵام بۆ قۆناغی یەکەم باشترە وەک تەواوکەر بەکاربێت، نەک جێگرەوەی سەرەکیی خوێندنی ناوپۆل.
بەڵام هەرباشترە قوتابی ڕابهێنرێت وئاشنا بکرێت بەو فێرکردنە چونکە ئێستا گرنگی زۆری پێئەدرێت، بۆیە ئێمەش هەر لەپۆلی یەکەمەوە سەڕای وانەی قوتابخانە بەگروپیش وانەکە بەقوتابیان دەدەین بۆ ئەوەی ڕابێن لە حاڵەتی ڕوودانی کارەسات ئەوان نەبنە قوربانی وڕاهێنرابن لەسەر خوێدنی ئۆنلاین.
ئایندەسازی: ئایایە ئیدارەی قوتابخانە هاوکاری تەواوی مامۆستایانی ئەلف بێ دەبێت بەدابینکردنی پێداویستی؟
مامۆستا کەمال: هەرچەند لای من ئیدارە بەگشتی هاوکاری تەواون لەگەڵم، بەڵام ڕاستییەکی حاشاهەڵنەگرە؛ مامۆستایانی پۆلی یەکەمی بنەڕەتی (ئەلفبێ) قورسترین، هەستیارترین و ماندووکەرترین ئەرکیان لە ناوەندەکانی خوێندندا لەئەستۆیە، چونکە بناغەی تەواوی پرۆسەی پەروەردە و فێرکردن دادەنێن.
​لەڕووی زانستی، دەروونی و کارگێڕییەوە، پێویستە ئیدارەی قوتابخانە مامۆستای ئەلفبێ بە هەستیاری و تایبەتمەندییەکی زۆرەوە مامەڵە لەگەڵ بکات. لێرەدا ڕوونکردنەوەیەکی زانستی و کارگێڕی لەسەر ئەم بابەتە دەخەینە ڕوو:
ماندوبوونی دەروونی و جەستەیی: مامۆستای ئەم پۆلە ڕۆژانە ڕووبەڕووی تێکڕای جۆرە جیاوازەکانی ڕەفتاری منداڵان دەبێتەوە، ئەمەش پێویستی بە پشوو درێژی و وزەیەکی زۆر هەیە.
ئەو ئاسانکاری و هاوکارییانەی دەبێت ئیدارەی قوتابخانە پێشکەشی بکات
​بەپێی بنەماکانی کارگێڕی سەرکەوتوو و پێداویستییە دەروونی و پیشەییەکان، پێویستە ئیدارەی قوتابخانە ئەم ئاسانکارییانە بۆ مامۆستای ئەلفبێ دابین بکات:
​دوورخستنەوە لە ئەرکی زیادە (وەک چاودێری و شاغیر پڕکردنەوە): وەک زۆر نادادپەروەرانەیە مامۆستایەک کە ڕۆژانە سەدان جار پێویستی بە دووبارەکردنەوە، جووڵە، و سەرنجی ورد هەیە لە پۆلدا، لە کاتی پشووەکاندا (استراحت) بکرێتە چاودێر بەسەر حەوشە یان ڕێڕەوەکاندا. پێویستە لەم ئەرکانە ببەخشرێت بۆ ئەوەی بتوانێت کەمێک مێشکی بحەوێنێتەوە و وزەی بۆ پۆلی دواتر هەبێت.
​دابینکردنی پێداویستی و کەرەستەی فێرکاری: پرۆسەی فێرکردنی ئەلفبێ بەبێ کەرەستەی بینراو و بیستراو (وەک کارت، تابلۆ، وێنەی ڕەنگاوڕەنگ، ئامڕازی تەکنەلۆجی ئەگەر بەردەست بێت) قورس و سست دەبێت. ئیدارە بەرپرسە لە دابینکردنی ئەم پێداویستییە سەرەتاییانە.
​کەمکردنەوەی ژمارەی قوتابیان لە پۆلدا: زۆربەی توێژینەوە پەروەردەییەکان جەخت لەوە دەکەنەوە کە پۆلی ئەلفبێ نابێت ژمارەی قوتابیانی لە سنورێکی دیاریکراو زیاتر بێت، تاوەکو مامۆستا بتوانێت بە تا تاک مامەڵە لەگەڵ منداڵەکاندا بکات.
​پشتگیری دەروونی و ڕێزلێنان: هەستیارترین خاڵ ئەوەیە کە ئیدارە نرخ و قورسیی کاری ئەم مامۆستایە بزانیت و هەمیشە بە چاوی ڕێز و پێزانینەوە سەیرس بکات، نەک بەراوردی بکات بە مامۆستای پۆلەکانی تری سەرەوە کە قوتابییەکانیان سەربەخۆترن.
​ دەرەنجامی زانستی ئەم پشتگیرییە
​کاتێک ئیدارەی قوتابخانە ژینگەیەکی لەبار، ئارام و هاوکار بۆ مامۆستای ئەلفبێ دابین دەکات، ئەم دەرەنجامە باشانەی دەبێت:
​بەرزبوونەوەی کوالێتی فێرکردن: مامۆستا بە مێشکێکی ئارامتر و تین و توانای زیاترەوە دەچێتە ناو پۆلەوە.
​کەمبوونەوەی قەلەقی و سووتانی پیشەیی: کە نەخۆشییەکی باوە لەنێو مامۆستایانی پۆلی یەک بەهۆی قورسی ئەرکەکەیانەوە.
​سەرکەوتنی پرۆسەکە لە بنەڕەتەوە: کاتێک بناغە بەهێز بوو، ئەرکی مامۆستایانی پۆلەکانی داهاتووش زۆر ئاسانتر دەبێت.

​کەواتە، هاوکاریکردنی مامۆستای ئەلفبێ لەلایەن ئیدارەوە “خێر و چاکە” نییە، بەڵکو “ئەرکێکی کارگێڕی و پەروەردەییە” بۆ سەرخستنی تەواوی سیستەمی فێرکردن لەو قوتابخانەیەدا، بەداخەوە دەبێت ئەم کارانە لە بەڕێوەبەرێتی پەروەردەوە ئاڕاستە بەڕێوەبەرەکان بکرێت.
ئایندەسازی: ئایا لەبارەی کەم وکورتی پڕۆگرامی ئەو قۆناغەوە هەیە چی گونجاوە؟
مامۆستا کەمال: تێبینی و هەڵسەنگاندنەکانم بۆ پڕۆگرامی خوێندنی کوردی پۆلی یەکەمی بنەڕەتی زۆر وردو زانستین و لە جێگەی خۆیدان، ئەو کێشەیەی کە ئاماژەم پێ کردووە، کێشەیەکی ڕاستەقینە و بەرچاوە کە ڕاستەوخۆ کاریگەری لەسەر پرۆسەی فێربوون دروست دەکات.
​لێرەدا، ئەم سەرنج و کێشە پەروەردەییانە بە شێوازێکی ڕێکخراو و پوخت داڕێژراونەتەوە کە دەکرێت وەک ڕاپۆرت، هەڵسەنگاندن، یان تێبینییەکی پیشەیی بۆ خستنەڕووی کێشەکە بەکاربێت:
​کێشە سەرەکییەکانی مەنھەجی کوردی پۆلی یەکەمی بنەڕەتی
​قەبارەی زۆری چالاکییەکان بەراورد بە کاتی بەردەست:
​وەرزی یەکەم: سەرەڕای ئەوەی بەشی یەکەم پێویستی بە چەند هەفتەیەک هەیە بۆ ئامادەکاری گشتی، ناساندنی قوتابخانە و بەشەکانی، تەنها ١٧ وانە لەخۆ دەگرێت، کەچی ١٠٥ چالاکی تێدایە (بە تێکڕایی ٥ بۆ ٦ چالاکی بۆ هەر وانەیەک)، لەگەڵ ٨ دەق بۆ خوێندنەوە، ٣ هەڵبەست و ١ سیناریۆ.
​وەرزی دووەم: پێکدێت لە ١٨ وانە (کە ١٥ دانەیان بۆ فێرکردنی پیتەکانە)، نزیکەی ٩٥ چالاکی، ٤ هەڵبەست و ٢ سیناریۆ لەخۆ دەگرێت.
​کۆی گشتی: مەنھەجەکە زیاتر لە ٢٠٠ چالاکی جۆراوجۆر لەخۆ دەگرێت بەهەردوو وەرزەکە، بێجگە لە بەشەکانی پێداچوونەوە. ئەم ڕێژەیە زۆر لە توانای زەمەنی و دەروونی قوتابی پۆلی یەکەم زیاترە، ومامۆستاش وێران دەکات
​لێکەوتە پەروەردەییەکانی ئەم بارودۆخە
​ماندوبوونی دەروونی و جەستەیی منداڵ ومامۆستاش کەلەهەوڵی فێرکردن وتەواوکردنی مەنهەج: قوتابی پۆلی یەکەم تازە لە ژینگەی خێزان و یارییەوە هاتووەتە ژینگەی قوتابخانە؛ ڕکابەریکردن لەگەڵ ژمارەیەکی هێندە زۆر لە چالاکی، دەق و هۆنراوە دەبێتە هۆی فشارێکی دەروونی لەسەر منداڵ.
​پەلەکردن لە گەیاندنی زانیاری: بەهۆی زۆری ناوەڕۆک و کەمبوونی کاتی وەرزی خوێندن، مامۆستا ناچار دەبێت بە پەلە بابه‌ته‌کان ببڕێت، ئەمەش دەرفەتی “فێربوونی چڕ و تێگەیشتنی قووڵ” لاواز دەکات و گرنگی سەرەکی دەبێتە تەواوکردنی مەنھەج نەک چۆنیەتی فێربوون.
​کەمبوونەوەی چێژی فێربوون: زۆری ئەرکەکان وانەی زمانی دایک لە بابەتێکی خۆش و سەرنجڕاکێشەوە دەگۆڕێت بۆ باری قورس لەسەر شانی مامۆستاو قوتابی و خێزانەکانیان لە ماڵەوە.
​پێشنیازی چارەسەر:
پێویستە لەلایەن لێژنە و ناوەندە پەروەردەییە تایبەتمەندەکانەوە پێداچوونەوەیەکی گشتگیر بە مەنھەجی پۆلی یەکەمدا بكرێت؛ ئەوەش لەڕێگەی کەمکردنەوەی ژمارەی چالاکییەکان و گونجاندنیان لەگەڵ کاتی ڕاستەقینەی خوێندن لە وەرزەکاندا، بە شێوازێک کە گرنگی بە کوالێتی و تێگەیشتن بدرێت نەک چەندایەتی.