دوو شه‌ممه‌ , ئازار 4 2024

بۆ ڕۆژژمــێری كـــۆچــی دانرا

ئارام مەجید عەلی
یەكێكی دیكە لەساڵە گرنگەكان لەجیهانی ئیسلامیدا بوونی هەیە و بەكاردەهێنرێت ڕۆژژمێری كۆچی یان ساڵنامەی كۆچیە، بەعەرەبی (التقویم الهجری)ی پێدەوترێت، ڕۆژژمێری ئیسلامی كەڕۆژژمێری مانگی (قەمەری)ەو بەگشتی بەڕۆژژمێری كۆچی ناسراوە، پشت بەخولانەوەی مانگ دەبەستێت بەدەوری زەویداو هیچ پەیوەندیەكی بەساڵی خۆریەوە نیە، ساڵی مانگی واتە ئەو ماوەیەی كەمانگ لە (هیلال)ی خۆیەوە دەورێكی تەواوی خۆی لەماوەی 29 ڕۆژ و 12 كاتژمێر و (44) خولەك و2.8032چركە دەپێوێت، بەمەش كۆی ڕۆژەكانی ساڵی مانگی لەباری ئاسایدا (354) ڕۆژ و (6)كاتژمێر و(48)خولەك و(36)چركەو لەباری كەبیسەدا(پڕ) 355ڕۆژ دەبێت، ئەم ڕۆژژمێرە بۆ دیاریكردنی (ڕۆژ و مانگ و ساڵ)ی كۆچی كەلەسەرەتای كۆچی پێغەمبەرەوە(ص) لەمەكەوە بۆ مەدینە دەست پێدەكات موسوڵمانان لەهەموو شوێنێك بەكاریدەهێنن بەتایبەت بۆ دیاریكردنی بۆنە ئاینیەكان.
ساڵی كۆچی یەكێكە لەساڵە پڕبایەخەكان لەمێژووی ئیسلام و مسوڵماناندا، بڕیاری كۆچ لەلایەن پێغەمبەر(ص) بڕیارێكی مێژوویی بوو، چونكە موسڵمانان مێژووەكەیان بەساڵی لەدایك بوون و بەڕۆژی هاتنە خوارەوەی وەحی و بەڕۆژی كۆچی دوایی و پێغەمبەر دەست پێناكات، بەڵكو بەو ڕۆژە دەست پێدەكات كە پێغەمبەر(ص) لەتەمەنی(53)ساڵیدا لەمەكەوە بۆ مەدینە كۆچی كرد، ئەمەش ڕێكەوتێكی گرنگە لەمێژووی موسڵمانانداو دواتر بەساڵی كۆچی ناسێنرا.
ڕووداو ومانگەكانی سەردەمی نەفامی وەك ڕۆژژمێر بەكاردەهاتن:
ئەوەی گرنگە ئاماژەی پێبكرێت ئەوەیە عەرەب لەپێش ئیسلامدا ڕۆژژمێر(تقویم)ی زۆریان هەبووە و كاریان پێكردوە ئەوانەش لێكدەرەوەی ڕۆژ و مانگ بوون بەبێ ئاماژەدان بەتۆماری ژمارەیی بۆ دیاری كردنی بەدوایەكدا هاتنی ساڵەكان، بەڵكو ئاماژەیان دەدا بەساڵەكان بەپێی ئەو ناوانەی كەڕووداوی گرنگ و دیاریان تێدا ڕوویداوەو كۆمەڵێك ڕووداویان وەك مێژوو دیاریكردوە وەك:(ڕووخانی سەدی مەئرەب (أنهیار سد المأرب)، شەڕی خراپكاران (حرب الفجار)، ناوی سەرۆك هۆزەكان، بومەلەرزە)، بەناوبانگترین ساڵ لای خەڵكی مەكە و ئەو هۆزانەی سەربەئەوان بوون بەكاریان دەهێنا ساڵی فیل (عام الفیل) بوو. بەم شێوەیە عەرەب تا پێش هاتنی ئاینی پیرۆزی ئیسلام كاریان بە(ساڵی فیل)دەكردو تەنانەت تا سەردەمی پەیامبەری ئیسلامیش كاركراوە بەساڵ و ئەو ڕووداوانەی وەك ساڵ دیاری كراون لەسەردەمی نەفامیدا و دواتریش لەسەردەمی موسوڵمانانیش سوودی لێوەرگیراوە، لەو سەردەمەدا ساڵنامە وەك ژمارە و مانگ و هاتنی ساڵەكان بەدوای یەك بونی نەبووە و هەر تیرەیەك بۆخۆی ناوی مانگەكانی بەجیا بەكاردەهێنا، ئەویش وەك ساڵنامەی ئێستا نەبوو ڕۆژ و مانگ و ساڵی جیاكردبێتەوە.
عەرەبەكان لەسەردەمی نەفامی و سەردەمی پێش ئیسلام ساڵ و مانگیان هەبووە و ناوگەلێكی جیاوازیان هەبووە كەلەگەڵ مانگە كۆچیەكان ناتەبایی زۆریان هەبووە، ناوی مانگە عەرەبیەكانی سەردەمی نەزانی بەم شێوەیە بەكار هاتووە:(موئتمر، ناجر، خوان، بسان(صوان)، حنتم (حنین)، زبی(زیا‌ء)، ئەصم، عادل، تافق(نافق)، وغل(واغل)، هواع(وزنە)، برك). لەبەر ئەوەی عەرەبەكان لەڕیزبەندی مانگەكاندا وەردبین نەبون و پاش و پێش یان نادروست دەیانخوێندنەوە. جگەلەوەش هۆزەكانی دیكەش مانگیان بەكاردەهێنا بەشێوازی خۆیان وەك هۆزی (ثمود) كەمانگەكانی خۆیان بەم شێوازە بەكاردەهێنا: (موجب، موجر، مورد، مازم، مصدر، هوبر، هوبل، موها‌ء، دیمر، دابر، حیفل، مسبل).
عەرەبەكان لەسەردەمی نەزانیدا ساڵی مانگیان بەكارهێناوەو، سەرەتای مانگەكانیان بەدیتنی مانگ دەستی پێكردوەو لەسەردەمی ئیسلامیشدا بەهەمان شێوە بووە، جگە لەمانەش تەنانەت شەوی مانگەكانیشیان بەناوی تایبەتی خۆیانەوە ناودەبرد، بۆ هەر سێ شەوێك لەمانگەكانی خۆیان ناوی جیایان دیاریكردبوو وەك:(سێ شەوی یەكەم(غرر)، سێ شەوی دووەم(نەقل)، سێ شەوی سێیەم(تسع)، سێ شەوی چوارەم(عشر)، سێ شەوی پێنجەم(بیض)، سێ شەوی شەشەم (درع)، سێ شەوی حەوتەم(ظلمه)، سێ شەوی هەشتەم(حنادس)، سێ شەوی نۆیەم (دئادی)، سێ شەوی دەیەم(محاق). هەر یەك لەم وشانە مانای تایبەتی خۆی هەبوو، وەك چۆن لەناو كورددا شەوی مانگەكان ناویان هەیە. بەم شێوەیە عەرەبەكانی پێش ئیسلام ناوی مانگەكانیان بەچەند شێوەیەكی جیاواز بەكاردەهێنا و كاروبارەكانی خۆیان پێ بەڕێدەكرد، تەنانەت ڕۆژی مانگەكانیش لەساڵی مانگیدا (29 یان 30)ڕۆژ بووە. لەوسەدەمەشدا مانگە عەرەبیەكانیان بەسەر چوار وەرزدا دابەشكردبوون سەرەتاكەی لەوەرزی پایزدا بوو كەبە(ربیع)ناسرابوو، پاشان (شتا‌ء و صیف و قیظ)دەهات، بەڵام لەسەردەمانی دواتردا ئەم شێوازە بەرەو كاڵبونەوە ڕۆشت و لەئیستادا ناوی وەرزەكان بەم شێوەیە بەكاردەهێنرێت: (الربیع ، الصیف ، الخریف، الشتا‌ء). جگە لەوەش ناوی ڕۆژەكانی هەفتەش لای عەرەبە كۆنەكانی سەردەمی نەزانی بەم شێوەیە بوون: شیار(شەممە)، أول(یەك شەممە)، أهون یان أهود(دوو شەممە)، جبار(سێ شەممە)، دبار(چوار شەممە)، مؤنس(پێنج شەممە)، عروبە(هەینی)، بەڵام ئەم ناوانە زانیاریەكی ئەوتۆیان لەبارەوە نەمان و لەئێستادا بەكار نایەن.
ڕووداوو ساڵەكانی سەردەمی پێغەمبەر وەك ڕۆژژمێر بەكاردەهاتن:
تەنانەت لەسەردمی پەیامبەری ئیسلام موسوڵمانان ساڵنامەیەكی دیاری كراویان نەبووە لەكاتێكدا ئەوان كۆچیان كردبوو بۆ مەدینەو خاوەن كیانی خۆیان بوو، هەر ساڵێك كەدەكەوێتە نێوان ڕووداوی كۆچ و مەرگی پێغەمبەر(ص) بەناوی ڕووداوێكی تایبەت كەلەو ساڵەدا ڕوویداوە جیایان كردبوویەوەو ناویان لەسەر دانابوو وەك: (یەكەم ساڵی دوای كۆچ (سنة الاذن) و ساڵی دووەم (سنة الامر بالقتال) و ساڵی سێیەم (سنة التمحیص) و ساڵی چوارەم (سنة الترفئة)و ساڵی پێنجەم (سنە الزلزال) و ساڵی شەشەم (استئناس) و ساڵی حەوتەم (سنة الاستغلاب) و ساڵی هەشتەم (سنة الاستوا‌ء) و ساڵی نۆیەم (سنة البرائة) و ساڵی دەیەم (سنة الوداع) و، ئەگەر یەكێك لەو ناوانە بهاتایەتە سەر زمانی موسوڵمانان بەس بوو تابڵێن ئەو ناوە ساڵی چەندی كۆچیە. بەم شێوەیە لەو سەردەمەشدا موسوڵمانەكان لەبری ساڵنامەیەكی دیاريكراو ئەم ناوانەیان دیاريدەكرد و بەكاریاندەهێنان.
وەك چۆن موسوڵمانان لەسەردەمی پێغەمبەردا(ص) ڕۆژژمێریان نەبوەو بەكاریان نەهێناوە، بەهەمانشێوە دوای كۆچی دوايی پێغەمبەرو لەسەردەمی یەكەمین خەلیفەی ئیسلام (ئەبوبەكری صدیق 11-13كۆچی)دا موسوڵمانان ڕۆژژمێریان نەبووە، ئەمەش لەبەر دوو هۆكاری سەرەكی بوو. یەكەم: ئەبوبەكری صدیق ماوەی خەلافەتەكەی زۆر كورت بوو، دووەم: جگەلەوەش لەو ماوەیەدا زۆر سەرقاڵبوو بەشەڕی هەڵگەڕاوەكان. ئەمانە هۆكاربوون كە خەلیفەی یەكەم بیر لەدانانی ڕۆژژمێر نەكاتەوە.
سەرەتای دانانی ڕۆژژمێر لەمێژووی موسوڵماناندا:
ئەوەی گرنگە ئاماژەی پێبكرێت ڕۆژژمێری كۆچی و چۆنیەتی دانانی ئەم ڕۆژژمێرەیە، ئەم ڕۆژژمێرە لەلایەن خەلیفەی موسوڵمانان (عومەری كوڕی خەتاب)ەوە دانراو كۆچی پێغەمبەری ئیسلام لەمەكەوە بۆ مەدینە هەڵبژارد، كەلەشەوی 27/28صەفەر دەستی پێكرد و لەڕێكەوتی 12ی ربیع الاول گەیشتە شاری مەدینە، یەكێك لەكارە باش و پێویستیەكان ئیمامی عومەر پێیهەستا بریتیبوو لەدانانی ڕۆژژمێری كۆچی بۆ خزمەتی زانست و موسوڵمانان بۆ بەكارهێنانی ساڵەكان، ئەمەش بویە دەروازەیەكی مێژووی گرنگ بۆ موسوڵمانان و مێژووی شارستانیەتی ئیسلامی.
هۆكارەكانی دانانی ڕۆژژمێری كۆچی:
لەدانانی ڕۆژژمێردا چەندین هۆكاری گرنگ هەبوون بۆئەوەی بیر لەوە بكرێتەوە كەموسوڵمانانیش ڕۆژژمێرێكیان هەبێت لەسەری بڕۆن و ڕووداوەكان تۆمار بكەن، بەتایبەت لەدوای كۆچكردن و وەفاتی پەیامبەر، لەگرنگترین ئەو هۆكارانەش فراوانبوونی خاكی دەسەڵاتی ئیسلامی و زۆربوونی ڕووداوەكان و فراوانبوونی سنورەكانی دەوڵەتی ئیسلامی و زۆر بوونی نوسراوەكان، لەلایەكی دیكەشەوە هۆكاری دیاریكردنی ڕۆژژمێری كۆچی دەگەڕێتەوە بۆ ئەوەی كە (شەعبی) دەگێڕێتەوە كە(ئەبوموسای ئەشعەری) نوسراوێكی نارد بۆ لای ئیمامی عومەر و ڕایگەیاند كەلەلای ئێوەوە نوسراومان بۆ دێت مێژوو و ڕێكەوتیان لەسەر نیە، جگە لەوەش (مەیمونی كوڕی مەهران) دەگێڕێتەوە كە بەڵگەنامەیەك برایە لای “ئیمامی عومەر”، لەكاتی جێبەجێكردنی مانگی شەعبان بوو، خەلیفەی موسوڵمانان فەرمووی لەكام شەعباندا هاتووە یان ئێمە لەكام شەعبانداین، لەپاشان فەرمووی بەهاوەڵەكان شتێك دابنێن بۆ خەڵكی كەبەهۆیەوە كاتەكان بناسن.
گرنگترین ڕاوبۆچونەكان بۆ دانانی ڕۆژژمێر:
لەكاتی دانانی ڕۆژژمێردا چەندین ڕاوبۆچوونی جیاواز هاتەئاراوە، ئەوەبوو خەلیفەی موسڵمانان (عومەری كوڕی خەتاب) لەساڵی (17)كۆچی پاش كۆبونەوە پرس و راوێژ و ڕاوەرگرتن لەهاوەڵان بۆ دیاریكردنی ڕووداوێك كەسەرەتای ڕووداوێكی گرنگ بێت لەمێژووی ئیسلامدا، لەو كۆبونەوەیەدا بۆ دیاریكردنی ساڵنامەی كۆچی چەند ڕاوبۆچونێكی جیاواز پەیدابوو وەك (یەكەم: ڕۆژی لەدایكبونی پەیامبەر. دووەم: سەرەتای هاتنی وەحی بۆ پەیامبەر. سێیەم: ڕۆژی كۆچی دوای پەیامبەر. چوارەم: هەندێك پێشنیازی ساڵی ڕۆمیان كرد، بەڵام وترا ئەوە لەكاتی زولقەرنەین شتی پێنوسراوە بۆیە ماوەكەی زۆر درێژە و پەسەند نەكرا. پێنجەم: هەندێكی دیكە وتیان لەمێژووی فارسەكانەوە بنوسن، بەڵام بۆ ئەوەش وترا هەر پاشایەك هاتوەتە سەر تەختی دەسەڵات مێژووی پاشاكەی پێش خۆی پشتگوێ خستوەو لەسەرتای پاشایەتی خۆیەوە مێژووی بەكارهێناوە) بەم چەشنە هیچكام لەپێشنیازەكان پەسەند نەكران، بۆیە سەرئەنجام كۆی بۆچونەكان لەسەر ئەوەبوون كەماوەی چەندە پەیامبەر لەمەدینە ماوەتەوە زانیان ماوەی (10)ساڵ ماوەتەوە ئەمەش كاتێكی نزیك و باوەڕپێكراو بوو بۆیە ساڵنامەی كۆچیان هەڵبژارد كەدەكاتە كۆچی پەیامبەر بۆ مەدینە، لەنێو ئەوانەشدا هەر یەك لە(عومەری كوڕی خەتاب و عەلی كوڕی ئەبو تالب و ئەبو موسای ئەشعەری) ئەو بۆچونەیان هەبوو كە ڕووداوی كۆچكردنی پەیامبەری ئیسلام لەمەكەوە بۆ مەدینە بكەنە سەرەتای ساڵی كۆچی وەك سەرەتای ساڵنامەی ئیسلامی. چونكە بەهۆیەوە دەوڵەت دامەزراو ساڵنامەكەش بۆ بەڕێوەبردنی دەوڵەت بەكارهات.
هۆكارەكانی دیاریكردنی ڕووداوی كۆچ لەمەكەوە بۆ مەدینە:
لەدیاریكردنی ڕووداوی كۆچ لەمەكەوە بۆ مەدینە چەند هۆكارێك هەبوون، لەڕاستیدا هۆكاری دیاریكردنی ئەم ڕووداوە واتە كۆچكردن لەمەكەوە بۆ مەدینە لەبەر ئەم هۆكارانەبوو كەبریتی بوون لە: (یەكەم: كۆچ(هیجرەت) گۆڕنێكی بنەڕەتی بوو لەپێغەمبەرایەتی و بەجێهێشتنی خۆشەویسترین وڵات و هاوبەشی صەحابەكان. دووەم:هۆكاری دامەزراندنی دەوڵەتی ئیسلام بەناوی دەوڵەتی مەدینە كەبویە یەكەمین دەوڵەتی ئیسلامی لەمێژووی موسوڵماناندا. سێیەم:لەلایەكی دیكەش بەڕاستی كۆچكردنی پەیامبەر جیاوازی خستە نێوان حەق و باتڵ. چوارەم: لەدوای كۆچ كاروبارەكانی ئیسلام بەباشی و بەڕاستی بەڕێوە چوون و، نەیارانی پەیامبەر شكستیان خوارد لەو پیلانەی كەبۆ پەیامبەریان دانانبوو ڕزگاری بوو)، لەسەر ئەم بنەمایەش ئەوەی ڕاست و بەناوبانگە ئەوەیە خەلیفەی موسوڵمانان عومەری كوڕی خەتاب فەرمانی كرد بەدانانی ڕۆژژمێرێكی ئیسلامی بۆ موسوڵمانان ئەویش (ڕۆژژمێری كۆچی) بوو سەرەتای ڕۆژژمێرەكەش دیاریكردنی رۆژی(1ی موحڕەم) بوو، بەمەش ڕۆژی (1)ی موحەڕەم دیاریكراو بوو بەسەرەتای هەموو ساڵێكی كۆچی لەمێژووی ئیسلام و موسوڵماناندا ئەمەش لەڕوانگەی مێژووییەوە، بەمەش ڕۆژژمێری ئیسلامی بەڕۆژژمێری كۆچی ناسراو لە(1)ی موحەڕەمی ساڵی كۆچی واتە(1/1/1) دەست پێدەكات، كەبەرامبەرە بەڕۆژی(16ی تەموزی 622) زاینی ئەمەش لەڕوانگەی ڕۆژژمێرو ژمارەوە، لەو كاتەشەوە ساڵنامەی كۆچی بویە ساڵنامەیەكی باوەڕپێكراوی مێژوویی بۆ موسوڵمانانی جیهان بەگشتی و دەوڵەتی عەرەب و ئیسلامی بەتایبەتی، بەمشێوەیە لەو سەردەمەوە تا ئێستاش كار بەم ڕۆژژمێرە دەكرێت و لەپەرەسەندندایە.
ساڵنامەی كۆچی ساڵنامەیەكی ئاینیە و لەسەر گۆڕانكاری مانگ بنیاتنراوە و مانگەكانیش بەبینینی مانگ دەست پێدەكەن و ساڵی بۆ دوازدەمانگ دابەشكردووە، بەمەش ڕۆژمێری كۆچی لە(12) مانگ پێكدێت واتە هەر ساڵێكی كۆچی دەكاتە (354) ڕۆژ و بەتەواوەتی بریتیە لە(354.367056) ڕۆژ، مانگەكانیش لەم ڕۆژژمێرەدا (29) یان (30) ڕۆژە (لەبەر ئەوەی خولی مانگی ئەكاتە(29.530588ڕۆژ) بەمەش ساڵنامەی كۆچی 11 ڕۆژ جیاوازی هەیە لەگەڵ ساڵنامەی زاینیدا، واتە كۆی ڕۆژەكانی ساڵنامەی كۆچی 11 ڕۆژی كەمترە لە كۆی ڕۆژەكانی ساڵنامەی زاینی.دوای ئەوەی موسوڵمانان ساڵی كۆچیان دیاری كردو سودیان لەمانگەكانی پێشتر بینی بەم شێوەیە لەو سەردەمەوە مانگەكان بەم شێوازە دیاری كران و بەكار هاتن.دەست پێكردنی سەرەتای مانگەكان لەساڵی مانگیدا بەبینی مانگ دەست پێدەكات و بە ونبون و دیار نەمانی مانگ كۆتایی دێت و سەرەتای مانگی نوێ دەست پێدەكات.ئێستا لەنێو جیهانی ئیسلامیدا ناوی مانگەكانی ساڵنامەی كۆچی بەم شێوەیەو بەم ڕیزبەندیە بەكاردەهێنرێت و كاری پێدەكرێت. ئەوەی گرنگە ئاماژەی بۆ بكرێت ئەویش ئەوەیە ژمارەی ڕۆژەكان لەم ڕۆژمێرەدا 29 یان 30 ڕۆژە و هەندێك جاریش گۆڕانكاری لەژمارەی ڕۆژەكان ڕوو دەدات، ئەمەش بەهۆی دواكەتن و درەنگ بینینی مانگ ڕوودەدات لەبەر نالەباری كەش و هەواو شوێنی جوگرافی وڵاتان.ژمارەو مانگ و ڕۆژەكانی مانگی ساڵنامەی كۆچی بەم شێوەیە هاتوون: (محرم 30 ڕۆژ، صفر29 رۆژ، ربیع الاول 30 ڕۆژ، ربیع الثانی (ربیع الاخرە) 29 ڕۆژ، جمادی الاول 30 ڕۆژ، جمادی الاخرە 29 ڕۆژ، رجب 30 ڕۆژ، شعبان 29 ڕۆژ، رمضان 30 ڕۆژ، شوال 29 ڕۆژ، ذو القعدة 30 ڕۆژ ، ذو الحجة 29 ڕۆژ.
واتای ناوی مانگە عەرەبیەكان:
1- موحەڕەم: مانگی یەكەمە لەڕۆژژمێری كۆچیدا، یەكێكە لەو چوار مانگەی شەڕو كوشتاری ناوخۆیی لەدورگەی عەرەبی بەتایبەت لەشارەكانی وەك(مەككە و مەدینە) تێیدا حەرامە و، بەهیچ شێوەیەك شەڕی تێدا ئەنجام نەدراوە لەبەر ئەوە بەموحەڕەم (قەدەغەكراو) ناونراوە.
2- صەفەر:لەم مانگەدا عەرەبەكان دەستیان دەكرایەوە و دەردەچون بۆ شەڕی ناوخۆیی شاروگوندەكان چۆڵ دەكران و بەرەو شەڕو هەرا دەڕۆیشتن و دەیاندا بەسەر یەكتردا و بێبەزەییانە شاڵاویان دەبردە سەر یەكتر، دەوترا عەرەب لەمەككە دەرچون گەڕەك و ماڵەكان چۆڵ دەبون(اصفرت الدیار)، واتە كەسی تێدا نەما لەبەر ئەوە بە صەفەر ناودەبرا و سفر دەبونەوە لەخەڵكو دەردەچون بۆ غەزوو. بەواتایەكی دیكەش لەترسی دەست پێكردنەوەی شەڕ ڕەنگیان زەرد هەڵدەگەڕا.
3- رەبیعی یەكەم و ڕەبیعی دووەم: رەبیع لەعەرەبیدا بەمانای بەهاردێت. ئەمەش لەكاتی بەهاری ئەو سەردەمەدا بووەو لەوەرزی بەهارد ناونراوە، گژوگیا سەوز دەبوون لەبەر ئەوە بە(رەبیعی یەك ورەبیعی دووەم) واتە بەهاری یەكەم و بەهاری دووەم ناودەبران.
4- جەمادی یەكەم و جەمادی دووەم: لەبەر ئەوەی ئەم دوومانگە لەزستاندا بوون و لەو سەردەمەدا ئاو بەستویەتی لەبەر زوقم و سەرما، لەبەر ئەوە بەناوی(جەمادی) ناونراون واتە مانگی بەستووی یەكەم ودووەم.
5- رەجەب: لەسەردەمی نەفامیدا عەرەب زۆر بەگەورەو پیرۆزیان زانیەوەو وازیان لەشەڕ و كوشتار هێناوەو شەڕ قەدەغە دەكرا، لەبەر ئەوە بەڕەجەب واتە(وەستانی جەنگ یان لەكوشتار وەستان) ناودەبرا.كەلە وشەی(رجبت الشئ- ترسان لەشتێك)ەوە هاتووە.
6- شەعبان:دوای پشووی یەك مانگە دیسان عەرەبەكان دەستیان دەكرایەوە، بەشبەش بوون بۆ هێرش و پۆل بەپۆل دەستیان دەكردەوە دزی و تاڵانی و وێرانكاری ئەمەش بۆ پەیداكردنی دەستكەوتی خۆیان و پەیداكردنی ئاو بۆ ئاودانی ئاژەڵەكانیان، ئەمەش بەشەعبان بەواتای جیابوونەوەو دەستكرانەوە ناو دەبرا.
7- رەمەزان: لەكۆندا ناتقی پێوتراوە، كاتێك ناوەكەیان گۆڕا كەوتە مانگێكی گەرم، (مضاء) واتە زۆر گەرم، ئەمەش لە (الرمضاء)ی عەرەبیەوە هاتووە كە ئەوپەڕی گەرما دەگرێتەوە و ناوی مانگەكە لەو كاتە نراوە بەرەمەزان یان گەرما ناونراوە. عەرەبەكانی سەردەمی نەزانی ئەم ڕۆژەیان زۆر بەگەورە دەزانی.
8- شەوال: لەكلك گرتنی حوشتری(مێ)وە هاتووە، حوشتر كلك بەرزدەكاتەوە(اشالە)ی دەكرد داوای دروستبوون دەكات. یان بەواتای وشككردنی شیری وشترەكان وتراوە كاتێك شیرەكەیان وشكی دەكرد. لەبەر ئەوە بەشەوال ناونراوە.
9- زولقەعدە: ئەمەش لە(قعود) واتە دانیشتنەوە یان دانیشتن هاتووە، بەواتای دانیشتن و پشوودان و دوركەوتنەوە لەشەڕ هاتووە(اقعد و عن القتال).ئەم مانگە یەكێكە لەمانگە حەرامەكان و شەڕكردن تێیدا حەرام كراوە.
10- زولحەجە: لەكاتی حەجكردنی ئەو ڕۆژانەدا ناونراوە، چونكە مانگی حەجكردنە و جەژنی قوربانی تێدایە، عەرەبەكان لەكۆندا حەجیان ئەنجامداوە لەهەموو لایەكەوە خەڵك هاتوون بۆ حەج و سەرقاڵی حەج و زیارەت و تەوافبوون، لەبەر ئەوە بەمانگی حەج ناونراوە.

پێویستە لێرەدا ئەوەش بخرێتەڕوو كەلە ئێستادا شانشینی عەرەبی سعودی تاكە دەوڵەتە لەجیهاندا كەڕۆژژمێری كۆچی وەك ڕۆژژمێری فەرمی بەكاردەهێنێت، ئەوەی گرنگە ئاماژەی پێبكرێت ئەوەیە كەلەماوەی 86 ساڵی مێژووی شانشینی عەرەبی سعودی (ساڵنامەی كۆچی) وەك ساڵنامەی فەرمی دەوڵەت كاری پێكراوە، بەڵام لەئێستادا ئەنجومەنی وەزیرانی سعودیە بڕیاریداوە ئیدی لەدابەشكردنی موچەی فەرمانبەران و مامەڵەداراییەكان ڕۆژژمێری زاینی بەكار بهێنرێت.

پەراوێزەكان:

1- لەهەندێك سەرچاوەدا ئاماژە بە (43) خولەك دەكات.
2 – هارونی كوڕی مەعروف دەگێڕێتەو و دەڵێت:عەبدولعەزیەی كوڕی محەمەد بۆی گێڕاینەوە كەعوسمانی كوڕی عوبەیدوڵا وتی: گوێم لەسەعدی كوڕی موسەیەب بوو فەرمووی:ئیمامی عومەر كۆچەران و یاریدەدەرانی كۆكردەوەو پێی فەرمون لەكەیەوە مێژوو بنوسین لەوەڵامیدا عەلی كوڕی ئەبوتالب فەرمووی لەساتەوەختی دەرچوونی پەیامبەر لەزەوی هاوەڵدانانەوە بۆخوا، جالەبەر ئەوە ئیمامی عومەر ئەوەی پەسەندكرد و نوسی.
3- لێرەدا پرسیارێك دێتە پێشەوە ئەوەیش ئەوەیە لەكاتێكدا پەیامەبەری ئیسلام لەمانگی صەفەردا كۆچی كرد بۆ مەدینە بۆچی مانگی موحەڕەم كرا بە یەكەمین مانگی ساڵنامەی كۆچی لەبری مانگی صەفەر؟ لەكورتترین وەڵامدا ئاماژە بەوە دەكرێت موسوڵمانان كۆدەنگ بوون لەسەر ئەوەی مانگی موحەڕەم وەك مانگی یەكەم بمێنێتەوە، بەسیفەتی ئەوەی لەسەردەمی پێش ئیسلامدا مانگی موحەڕەم یەكەمین مانگی بەكارهاتووی ساڵ بووە لەبەر ئەوە وەك خۆی هێشتیانەوە.لەگەڵ ئەوەشدا هەر وەك چۆن ئیمامی عومەر ڕاوێژی كرد بەهاوەڵان بۆ دیاریكردنی ساڵێك بۆ دانانی ساڵنامەی ئیسلامی ئاواش ڕاوێژی پێكردن بۆ دیاریكردنی مانگێك بۆ سەرەتای یەكەمین مانگی ساڵنامەكە و چەندین ڕا هەبوو وەك(هەندێك وتیان مانگی ڕەمەزان لەبەر ئەوەی لەو مانگەدا قورئان هاتوەتەخوارو مانگی سروش(وەحی) و، سەرەتای دەسپێكردنی بانگەوازیش لەم مانگەدابووەو گەورەترین مانگیشە. هەندێكی دیكە وتیان مانگی رەبیعو ئەول لەبەر ئەوەی لەو مانگەدا پەیامبەر گەیشتە مەدینە.بەڵام هەر یەك لە(عومەر و عوسمان و عەلی) یەك دەنگ بوون كەمانگی موحەڕەم یەكەم مانگی ساڵی كۆچی بێ، لەبەر ئەوەی پێش ئەو مانگە مانگی(زیلحیجە)یەو موسوڵمانان ئەركەكانیان جێبەجێ دەكەن و تەواوكەری پایەكانی دینە، جگە لەوەش پەیماندانی ئەنصارەكان و دڵ دامەزراندنیان لەسەر كۆچ لەم مانگەدابووە.
4- لەهەندێك سەرچاوەكاندا ڕۆژی 19ی تەموزی 622 زاینی دیاری كراوە، بەڵام بەپێی زۆر بەی سەرچاوەكان 16ی تەموز دیاریكراوەو ئەم ڕۆژە ڕاسترە.
5- هەموو نەتەوەكان بەعەرەب و عەجەمەوە لەسەر ئەوە كۆكن كەژمارەی مانگەكانی ساڵ 12 مانگە، لەم بارەیەوە مەسعودی دەڵێت:(ژمارەی مانگەكان لای عەرەب و هەموو عەجەم 12مانگە)ئەمەش بەو وتەیەی خوای گەورە پشت ڕاست دەبێتەوە كە دەفەرموێت:(ان عدە الشهور عند الله اثنا عشر شهرا في كتاب الله یوم خلق السماوات والارض)، سورە التوبە الایە(36)
6- ئەبونەسر فەراهی لەشیعرێكدا ناوی ئەم دوازدە مانگەی ساڵی مانگی بەم شێوەیە هیناوە:
موحەڕەم كەبڕوات دێتەوە مانگی ســەفەر
دوو ڕەبیع و دوو جەمـادی دێنەسەر
پاش ڕەجەب شەعبان و ڕەمەزان و شــوالە
جا زیـقەعدە و زیحەجە بـخەنە ئاخـر

Check Also

مامۆستا شه‌ماڵ موفتی.. پیاوێكى خاكی پڕ هه‌گبه‌

دیمانه‌: كه‌تان خادیمیبه‌شی دووه‌مئاینده‌سازى: له‌دواى ڕاپه‌ڕینه‌وه‌ ناسران، به‌تایبه‌ت له‌ به‌رنامه‌ى (میحراب)ه‌وه‌، پاڵنه‌ر چى بوو، هه‌ستت …

60 کۆمێنت

  1. This is my first time pay a quick visit at here and i am really happy to read everthing at one place

  2. buy generic monodox buy doxycycline without prescription where can i buy doxycycline

  3. parx casino online online slots online roulette game real money

  4. Hi! I just wanted to ask if you ever have any trouble with hackers? My last blog (wordpress) was hacked and I ended up losing months of hard work due to no backup. Do you have any solutions to prevent hackers?

  5. brand pregabalin 75mg order pregabalin 150mg pill order generic lyrica

  6. Can you be more specific about the content of your article? After reading it, I still have some doubts. Hope you can help me. https://www.binance.info/cs/join?ref=B4EPR6J0

  7. generic aristocort 10mg purchase triamcinolone sale buy triamcinolone 4mg sale

  8. purchase clarinex online cheap desloratadine 5mg uk desloratadine us

  9. socialmediatric.com
    Hongzhi 황제는 Zhu Houzhao를 친절하게 바라보고 고개를 끄덕였습니다.

  10. purchase cenforce sale buy cenforce online order cenforce

  11. loratadine 10mg cost buy claritin 10mg online cheap buy loratadine without a prescription

  12. chasemusik.com
    단지 많은 사람들이 처음 스웨터를 입을 때 많은 당황을 할 뿐입니다.

  13. Great beat ! I wish to apprentice while you amend your web site, how can i subscribe for a blog web site? The account aided me a acceptable deal. I had been tiny bit acquainted of this your broadcast provided bright clear concept

  14. buy orlistat 60mg for sale purchase xenical online buy diltiazem 180mg pills

  15. oral glycomet glycomet over the counter buy glycomet sale

  16. I need to to thank you for this fantastic read!! I definitely loved every bit of it. I have you bookmarked to check out new stuff you post?

  17. smcasino7.com
    Hongzhi 황제는 전장 가장자리에있는 작은 임시 캠프에 도착했습니다.

  18. buy zovirax 400mg pill buy allopurinol 300mg order zyloprim 300mg without prescription

  19. pragmatic-ko.com
    Shuncheng Farm은 Xishan의 매점에서 운영하며 매점에 고기를 공급하는 일을 담당합니다.

  20. purchase amlodipine for sale buy amlodipine online cheap order amlodipine 10mg online cheap

  21. cheap rosuvastatin 20mg rosuvastatin 10mg cheap zetia generic

  22. zestril cheap order lisinopril pill lisinopril 5mg pills

  23. I’m often to blogging and i really appreciate your content. The article has actually peaks my interest. I’m going to bookmark your web site and maintain checking for brand spanking new information.

  24. dota2answers.com
    이 문장은 질책이라고 하지만 젊은 세대에 대한 지시에 가깝습니다.

  25. Tadalafilo 20 Mg Precio
    It is an amusing phrase
    Cialis 5 mg prezzo prezzo cialis 5 mg originale in farmacia cialis 5 mg prezzo

  26. Lhanefadia

    Howdy I am so thrilled I found your blog, I really found you by error, while I was searching on Google for something else, Nonetheless I am here now and would just like to say thanks a lot for a fantastic post and a all round thrilling blog (I also love the theme/design), I don’t have time to look over it all at the minute but I have bookmarked it and also included your RSS feeds, so when I have time I will be back to read a great deal more, Please do keep up the great jo.
    bitcoin price

  27. TimsothySEECT

    Aviator Spribe играть на турнире казино
    Yes well you! Stop!
    Добро пожаловать в захватывающий мир авиаторов! Aviator – это увлекательная игра, которая позволит вам окунуться в атмосферу боевых действий на небе. Необычные графика и захватывающий сюжет сделают ваше путешествие по воздуху неповторимым.

    Получайте крупные денежные призы с игрой Aviator Spribe играть на турнире прямо сейчас!
    Aviator игра позволит вам почувствовать себя настоящим пилотом. Вам предстоит совершить невероятные маневры, выполнять сложные задания и сражаться с противниками. Улучшайте свой самолет, чтобы быть готовым к любым ситуациям и становиться настоящим мастером.
    Основные особенности Aviator краш игры:
    1. Реалистичная графика и физика – благодаря передовой графике и реалистичной физике вы почувствуете себя настоящим пилотом.
    2. Разнообразные режимы игры и миссии – в Aviator краш игре вы сможете выбрать различные режимы игры, такие как гонки, симулятор полетов и захватывающие воздушные бои. Кроме того, каждая миссия будет предлагать свои собственные вызовы и задачи.
    3. Улучшение и модернизация самолетов – в игре доступны различные модели самолетов, которые можно покупать и улучшать. Вы сможете устанавливать новое оборудование, улучшать двигательность и мощность своего самолета, а также выбирать различные варианты окраски и декорации.
    Aviator краш игра – это возможность испытать себя в роли авиатора и преодолеть все сложности и опасности воздушного пространства. Почувствуйте настоящую свободу и адреналин в Aviator краш игре онлайн!
    Играйте в «Авиатор» в онлайн-казино Pin-Up
    Aviator краш игра онлайн предлагает увлекательную и захватывающую игровую атмосферу, где вы становитесь настоящим авиатором и сражаетесь с самыми опасными искусственными интеллектами.
    В этой игре вы должны показать свое мастерство и смекалку, чтобы преодолеть сложности многочисленных локаций и уровней. Вам предстоит собирать бонусы, уклоняться от препятствий и сражаться с врагами, используя свои навыки пилотирования и стрельбы.
    Каждый уровень игры Aviator краш имеет свою уникальную атмосферу и задачи. Будьте готовы к неожиданностям, так как вас ждут захватывающие повороты сюжета и сложные испытания. Найдите все пути к победе и станьте настоящим героем авиатором!
    Авиатор игра является прекрасным способом провести время и испытать настоящий адреналиновый разряд. Готовы ли вы стать лучшим авиатором? Не упустите свой шанс и начните играть в Aviator краш прямо сейчас!
    Aviator – играй, сражайся, побеждай!
    Aviator Pin Up (Авиатор Пин Ап ) – игра на деньги онлайн Казахстан
    Aviator игра предлагает увлекательное и захватывающее разнообразие врагов и уровней, которые не оставят равнодушными даже самых требовательных геймеров.
    Враги в Aviator краш игре онлайн представлены в самых разных формах и размерах. Здесь вы встретите группы из маленьких и быстрых врагов, а также огромных боссов с мощным вооружением. Разнообразие врагов позволяет игрокам использовать разные тактики и стратегии для победы.
    Кроме того, Aviator игра предлагает разнообразие уровней сложности. Выберите легкий уровень, чтобы насладиться игровым процессом, или вызовите себе настоящий вызов, выбрав экспертный уровень. Независимо от выбранного уровня сложности, вы получите максимум удовольствия от игры и окунетесь в захватывающий мир авиаторов.
    Играйте в Aviator и наслаждайтесь разнообразием врагов и уровней, которые позволят вам почувствовать себя настоящим авиатором.

  28. lfchungary.com
    이제 모두 의심으로 가득 차 있으며 Fang Jifan이이 수수께끼를 풀기를 기다리고 있습니다.

  29. Nice post. I learn something totally new and challenging on websites

  30. I am truly thankful to the owner of this web site who has shared this fantastic piece of writing at at this place.

  31. Whoa! This blog looks exactly like my old one! It’s on a completely different topic but it has pretty much the same layout and design. Excellent choice of colors!

  32. I like the valuable information you provide in your articles. I will bookmark your weblog and check again here frequently. I am quite certain I will learn many new stuff right here! Good luck for the next!

  33. Great blog! Is your theme custom made or did you download it from somewhere? A design like yours with a few simple adjustements would really make my blog shine. Please let me know where you got your design. Kudos

  34. Hi, i think that i saw you visited my website so i came to return the favor.I am trying to find things to improve my website!I suppose its ok to use some of your ideas!!

  35. This article gives clear idea for the new viewers of blogging, that actually how to do blogging and site-building.

  36. I don’t know if it’s just me or if everyone else experiencing problems with your website. It appears as if some of the text on your posts are running off the screen. Can someone else please comment and let me know if this is happening to them too? This could be a problem with my browser because I’ve had this happen before. Thank you

  37. Saved as a favorite, I really like your blog!

  38. Do you have a spam issue on this website; I also am a blogger, and I was wanting to know your situation; many of us have created some nice procedures and we are looking to trade methods with other folks, be sure to shoot me an e-mail if interested.

  39. I pay a visit daily some web pages and information sites to read articles or reviews, but this website gives quality based articles.

  40. I like reading a post that will make people think. Also, thanks for allowing for me to comment!

  41. flexeril 15mg over the counter baclofen 10mg usa ozobax brand

  42. order lopressor 50mg without prescription where can i buy lopressor metoprolol order online

  43. pragmatic-ko.com
    Fang Jifan은 전반적인 상황을 그렇게 무시하지 않았습니다.

  44. FobertArony

    Wow that was strange. I just wrote an incredibly long comment but after I clicked submit my comment didn’t show up. Grrrr… well I’m not writing all that over again. Anyhow, just wanted to say fantastic blog!
    twin spin slot recension

  45. sm-casino1.com
    Hongzhi 황제를 놀라게 한 것은 이러한 것들이 쓰여진 방법이었습니다.

  46. strelkaproject.com
    많은 신사들이 멍하니 눈을 똑바로 떴다.

  47. toradol 10mg drug buy cheap colchicine colchicine where to buy

  48. Ismaeladent

    Hello, always i used to check blog posts here in the early hours in the break of day, for the reason that i like to find out more and more.
    aviator mr jack sinais

  49. lfchungary.com
    “가자, 가자.” Zhu Houzhao는 행복하게 손을 흔들었다.

  50. generic tenormin 100mg atenolol 100mg uk order atenolol 50mg pills

  51. Lewissmive

    5tm.ru

  52. Gichardtek

    Hello! I’m at work surfing around your blog from my new iphone 4! Just wanted to say I love reading your blog and look forward to all your posts! Carry on the fantastic work!
    stake casino app download

  53. pragmatic-ko.com
    체링 니마는 웃으며 날씨가… 예측 가능하다고 하면 예측 가능할까.

  54. OLanefadia

    Pretty! This was an incredibly wonderful article. Thank you for supplying this info.
    hellspin online

  55. Shanefadia

    Heya! I realize this is somewhat off-topic however I needed to ask. Does managing a well-established website such as yours take a massive amount work? I am completely new to writing a blog however I do write in my journal on a daily basis. I’d like to start a blog so I can easily share my experience and feelings online. Please let me know if you have any kind of suggestions or tips for new aspiring blog owners. Thankyou!
    online betting sites sports

  56. StephenOrere

    пин ап официальный сайт
    pin up скачать

  57. pragmatic-ko.com
    정말 모퉁이에있는 사람들을 저주하고 있습니다. 이때 Fang Jifan은 소리를 내지 못하고 비웃을 수밖에 없습니다.

  58. hihouse420.com
    Jiang Chen은 울지 않았고 이번 여행에 대한 기대로 가득 차 있었습니다.

  59. pragmatic-ko.com
    Hongzhi 황제는 “당신이 그것을 가지고 있다는 것을 알았으니 말해주세요. 나는 모든 것을 알고 있습니다. “라고 걱정했습니다.

  60. windowsresolution.com
    그래서 Fang Xiaofan은 그의 사람들을 꼬집고 Xiao Jing의 허벅지를 꼬집었습니다.

وەڵامێک بنووسە

پۆستی ئەلیکترۆنییەکەت بڵاوناکرێتەوە. خانە پێویستەکان دەستنیشانکراون بە *