و: سارە هاشم خورشيد
به ندايەتيا خوەرى (مطلق) بوخودێ ب تنێ، به شێ ئێكێيه ژ ستووينا ئيسلامى يا ئێكێ، چونكى رامانا وێ و پەيڤا (لا إله إلَّا اللّٰه) وەكى ئێکه، ديسان وەرگرتنا چه وانييا ئه نجامدانا ڤێ پەرستنێ ژ بپێغه مبه رێ خودێ به شێ دووێیە ژ ڤێ ستووينێ، چونكى رامانا وێ و پەيڤا (أن محمداً رسولُ اللّٰه) وەكى ئێكه، هه روەكى د بەشێ(‘لا إلة إلّا الله” به رنامێ ژیانێیە) دا هاتى. به ندايەتيا خوەرى (مطلق) بو خودێ ب تنێ، ئەوه خودێ ب تنێ پەرستى بيت دعه قيده و پەرستن و ياسادانانێدا، هه روەسا موسلمانى باوەرى ب هندێ نەبيت (خوداينى) ب غەيرى خودێ بهێته دان يان (پەرستن) بو چێکريەكێ خودێ بهێته كرن، يان به ندەيه كێ خودێ مافێ (حاكمیەتێ) هه بيت. هه روەكى دبەشێ ناڤبريدا هاتى. ل ڤێرێ دێ ناڤەروكا (حاكميەتێ) و پەيوەنديا وێ ب (رەوشه نبيريێ) ڤە رون كەين. ناڤەروكا (حاكميەتێ) د ديتنا ئيسلامێدا ئەو ب تنێ نينه، ياسا ژ خودێ بهێنه وەرگرتن، خەلك حوكمێ خو ب وێ ب تنێ بکەن، ژوێ پێڤه تر حوكم ب چ دى نه ئێتەكرن؛ چونكى ناڤەروكا (شەريعەت)ێ ئيسلامێ د ياسايان تنێدا نائێته بەرتەنگكرن، به لكو د بنەمايێن دەستهەلاتدارى و سيستەم و كاودانێت وێدا ژى نائێته ئاسێكرن. ب راستى ئەڤ ناڤەروكا بەرتەنگ دەربرينێ ژناڤەروكا (شەريعەت)ى و ديتنا ئيسلامێ ناكەت.
(شەريعەتێن خودايی) هەر به ندەكا خودێ بو رێكخستنا ژيانا مروڤايەتیێ دانايى ب خوڤه دگريت، ئەڤەژی د بناغەيێ باوه ريئينان و دەستهەلاتدارى و د رەوشت ورەفتار وزانيارياندا دەردكه ڤيت.
دعەقيدە و هزروبير و ديتناندا -ب هەمى بنەمايێن ڤێ ديتنێڤه- ديار دبيت، بگره ژديتنا راستييا گەردوونى ب ديار و نه ديارێت وێڤه، راستيا ژيانێ ب ديار و نه ديارێت وێڤه، هه روەسا راستيا مروڤى و پەيوەنديێن د ناڤبەرا ڤان راستياندا و سه رەدەريا مروڤى دگەلدا. هه روەسا د كاودانێت سياسى و جڤاكى و ئابوريدا ودوان بناغه ياندا يێن ئەڤه ل سەر ئاڤا دبن، دا پەرستنا خودێ يا تەمام و ب تنێ تێدا خويا ببيت، هەروەسا د ياسادانانێدا دردكەڤيت: ئەڤێن رێكخستنێ دئێخنه ڤان كاودانان، ئەو ياسايێن دبێژنێ:(شەریعەت).
هەروەسا د وان بنه مايێن رەوشت و رەفتار و بها و پیڤەراندا دەردكەڤن يێن د كومەلگەهێدا به ربه لاف، ئەڤێن خەلك وکەل و پەل و رویدانێت ژيانا جڤاكى پێ دئێنه كێشان و پيڤان. ديسان د هەمى لايه نێن (زانيارى) دا دهه مى بناغه يێن چالاكييا هزرى و هونەريدا دەردكەڤن.
ئەڤ لایەنە هەمی ژى پێدڤييه ژ خودێ بهێنه وەرگرتن هەروەكى حوكمێن شەرعى -ب رامانا خو يا بەرتەنگ- ژ خودێ دئێنه وەرگرتن، پشتى ڤێ پێشەكيێ رامانا (حاكميەتێ) يا تايبەت ب دەستهەلاتدارى و ياسايێڤه ئاشكرا بوو. دبيت تا رادەيەكى بابەتێ بناغەیێن رەوشت و رەفتار و بها و تەرازيێن د جڤاكيدا زال د رون وئاشكرا بن، چونكى ئەڤ بناغەیه هەمى ئێکسەر دزڤرنه بيروباوەرێن جڤاكى و هەر ژ ژێدەرێ راستيێن بيروباوەران دئێنه وەرگرتن، ئه وبيروباوەرێن تێگەهان رێكوپێك دكەن.
لێ لدەف خەلكى -به لكو ل دەف خواندەڤانێ ڤان جوره ڤەکولينێن ئیسلامى ژى- يا سەیره چالاكيێن هزرى و هونەرى بو تێگەهێ ئيسلامێ ژێدەرێ وێ خودايي بهێنه زڤراندن. دەربارەى چالاكيێن هونەرى پەرتوکەکا ته مام هاتييه به لاڤكرن، ئەڤ پرسگرێكه تێدا هاتييه رونكرن هەمى چالاكیێن هونەرى دەربرينەكا مروڤييه ژ هزر و بير و كارڤەدان و بەرسڤدانێن وى، ژ وێنێ هه بوون و ژيانێ د ناخێ ويدا، ديتنا ئيسلامێ ب ته ڤاييا خوڤه دەستهەلاتێ ل ڤێ دەبرينێ دكەت، به لكو د هەمى لايێن گەردوونى و دەروونى و ژيانێدا پەیدا دكەت، هه روەسا پەيوەنديا ڤان ب چێكەرێ گەردوونى و دەروونى و ژيانێڤه ده ست نيشان دكەت، راستييا مروڤى و پلەيا وی دگەردوونيدا و ئارمانجا هه بوونا وی و ئه ركێ وى و بهايێن ژيانا وى ديار دكەت، ئەڤە هەمى د ديتن وعه قيدا ئيسلامێدا هەنه، ئەڤە نه ب تنێ هزرەکە د هش و بيراندا، بەلكو بيروباوەرەكێ زيندى و كاريگەر و داهێنەر و كارتێكەر و چالاك و پالدەر و دەستهه لاتداره ل سەر هەمى پێژن وڤەژینەکێ دقه وارێ مروڤيدا.
ئه ما پرسگرێکا چالاكييا هزرى و گرنگييا زڤراندنا ڤێ چالاكيێ بو ديتنا ئیسلامێ و ژێدەرێ وێ يێ خودايی، تاكو پەرستنا خودێ ب تنێ وب تەمامى بجهبێت، ئەڤ پرسگرێکە پێدفى ب رونكرنەكا تەمام دكەت، چونكى دبيت ل دەف خواندەڤانێ نوكه بەلكو ل دەڤ موسلمانێن هزردكەن پێدفييه حاكمييەت و ياسادانان بو خودێ ب تنێ بهێنه زڤراندن- تشتەكێ سه ير بيت يان نه هاتبيته چارەسەركرن.
هه ر بابەتەکێ گرێداى راستييا عه قيدێ و بيروباوه رێن گشتى ل دور هەبوونێ بيت، يان تايبەت بيت ب پەرستنێڤه، يان گرێداى رەوشت و رەفتار و بها و پيڤەران بيت، يان گرێداى بناغه و بنەمايێن سيسته مێن سياسى، يان كومەلايەتى، يان ئابورى بيت، يان پەيوەندى ب راڤه كرنا پالدەرێن چالاكييا مروڤايه تى و ب بزاڤا مێژوويا مروڤيڤه هەبيت، مروڤ یێ نەچاره ئەڤان هەمييان ژ ژێدەرێ خودايێ ب تنێ وەربگريت، نابيت ژ كەسەكێ دى وەربگريت ژ بلى موسلمانێ باوەرپێكرى د ئایین و ته قوا و په يرەوكرنا عه قيدێدا د واقعێ ژيانێدا.
بەلێ موسلمانى مافێ هەى زانستێن خورست وەكى: كيميا، سروشتناسى، زيندەوەرزانى، گەردوونناسى، پزيشكى، پيشەسازى، چاندن،رێکێن رێڤەبرنێ -ب تنێ ژلایێ هونه رى و پلاندانانێڤه- رێكێن كارێن هونەرى ورێكێن جەنگ وشەرى- ژلايێ هونەرى ونەخشه دانانێڤه- تا دگەهيته دووماهيك چالاكيێن مروڤى، دشێت ئەڤان ژ موسلمانى و نەموسلمانى وەربگريت، هەر چەنده دبنەرەتدا دەمێ جڤاكێ موسلمان دروست دبيت پێدڤييه خو ب وەستينيت بو دابينكرنا ئەڤان پسپوريا هەمييان، چونكى ئەڤه ژ (فەرزێن كيفايەنه): “پێدڤييه چەند كەسەک خو تێدا شەهرەزا بكەن، ئەگەر نه دێ كومەلگەهـ هەمی گونەهبار بيت”، دەمێ ئەو ب خو ئەڤان زانستا پەیدا نەكەن، يان وێ ژینگه ها گونجاى دابين نەكەن يا ئەڤ بسپوره تێدا پەيداببن و تێدا بژين و فێرببن وكار بكەن و به رهەمى بينن؛ بەلێ ئه فه ب دەست بكەڤيت موسلمانى مافێ هەى ڤان زانستا خوەرى و شێوەیێ بجهئينانێن وان يێن كريارى ژ موسلمان ونەموسلمانى وەربگريت، مفاى ژێ وەربگريت ب رەنجا موسلمانى و نه موسلمانى، موسلمانى و نه موسلمانى تێدا بدەته كارى،
چونكى ئەڤە هەمى دكه ڤنە بن گوتنا پێغەمبەری:
(أَنْتُمْ أَعْلَمُ بِأَمْرِ دُنْيَاكُمْ)(14)، ئانكو: (هوين ب ژیانا خو يا دنيايێ زاناترن).
چونكى ئەڤانا پەيوەندى ب پێكهاتنا بيروباوەرێنن موسلمانيڤه نينه، پەیوەندى ب جورێ راڤەكرنا ژيان وگەردوون و مروڤى ڤه نينه، هەروەسا پەيوەندى ب هەبوون وراستيا كارو كرياران ڤه نينه، يان جورێ پەيوەنديا وى ب هه بوونال دەوروبەرێن وى و ب چێكەرێ گەردوونى هه میێ، پەيوەندى ب بناغه و ياسا وسيستەم وسەروبەرانڤه نينه ئەوێن ژیانا وى وەك تاك وكوم رێكوپێك دكەن، په يوەندى ب رەوشت و ئاداب و نەريت و بها و پیڤەرانڤه نينه ئەوێن د جڤاكيدا زال بووين و بووينه سيمايێن وى، نەڤجا ڤان جوره زانستان چ مەترسى ل سەر عەقيدا موسلمانى نينه، ئەوێ ڤارێکەن يان ژئيسلامێ ده ربێخن وبه رەف جاهلييه تێڤه ببەن.
لى ئه و زانستێ پە يوه ندى ب راڤە كرنا چالاكييا مروڤيڤه هه بيت ل سه ر ئاستێ تاك و كومێ، ئه وه يێ گرێداى بيت ب ديتنا (ده روون) و (بزاڤا مێژوويا مروڤی)ڤه، يان يێن تايبه ت بيت ب شروڤه كرنا دروستبوونا ڤى گەردوونى و دروستبوونا ژيانێ، دروستبوونا مروڤى ب خو ژلايێ ميتافيزيكى[يا لپشت سروشتى]ڤه، ئانكو: (ئه و لايه نێن په يوه ندى ب زانستێن خوەریڤه نه بیت، وه ك كيميا و سروشتناسى و پزيشكيێ…هتد) هه ر ئێك ژڤان حالێ وان ب حالێ سيسته مێن ياسايى و بيروباوەر و بناغەيانه، ئه ڤێن ژيان و چالاكیێن مروڤى رێك دئێخن. به لكو هه ردووكان پەيوەنديه كا راسته وخو ب عه قيدێڤە هه يه. له وما نابيت موسلمان ژ غه يرى موسلمانه كێ باوه رپێكري و تەقوادار و ديندار وه ربگريت، يێ ژێ دئێته زانين ئه و ڤان پرسان هه مييان ژ خودێ وه ردگريت، يا گرنگه ئه فه هەمى د هه ستێ موسلمانيدا ب عه قيدا ويڤه بهێته گرێدان، بزانيت په رستنا خودێ ب تنێ ڤێ چه ندێ پێدفى دكەت، يان ئه ڤه پێدڤيا شه هدەييا (لَا إِلَّهَ إِلَّا اللَّه مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّه)ه. دبيت موسلمان ته ماشه ى هه مى شوينوارێن چالاكييا جاهلى بكه ت.
به لێ نه بو هندێ دا بيروباوەر و زانينا خو د ڤان هەمى كاروباراندا پێ دروستبكه ت. به لكو بو هندێ دا بزانيت كا ئه ف جاهلييه ته چه وا ڤارێ دبيت، دا بزانيت دێ چه وا ئه ڤان لادانا راستڤەكه ت، ب زڤراندنا وان بو ژێده رێن بنەمايێن ديتنا ئيسلامی يێن دروست و بو راستيێن عەقيدا
ئيسلامێ.
هه مى رەوتێن (فه لسه فى) وهه مى رەوتێن (شروڤه كرنا مێژوويا مروڤايه تیێ) و هه مى رەوتێن (ده روونناسى) -ژبلى وان تێبينى و ڤە ديتنا ئەڤێن ژێدەرێ شروفەكرنێن گشتى نه بن-، هه مى ڤه كولينێن (رەوشتى)، هە می رەوتێن ڤە كولينا (ئايينێن ژێكجودا)، هه مى ئاراستێن (شروفه كرن و رێبازێن جڤاكی) -ديتن و ئاماره و پێزانينێن راسته وخو تێ نه بن، نه ئه نجامێن گشتيێن ژێ دهێنه وەرگرتن و نه ناراسته كرنێن سه ره كى ئه ڤێن ژێ دروست دبن وژێ دهێنه وه رگرتن-، ئه ف ره وت و ئاراسته دبەرێدا و دنوكه دا هه مى ژهزرا جاهلينه، ئانكو نه ژ ئيسلامێ نه، ئێكسه ركه فتينه به ركارتێكرنا هزر وبير و باوەرێن جاهلى و ل سه ر ئاڤابووينه، پتريا وان -دبيت هەمى- د بنه مايێن سيسته مێ خودا دوژمناتييه كا ئاشكه را يان نهێنى دگەل ئايينى ب گشتى و ئيسلامێ ب تايبه تى هه يه.
سوحبه تا ڤان جوره چالاكيێن هزرى و زانستى وه كى سوحبه تا زانستێن خورست (كيميا و سروشتناسى و پزيشكى و گه ردوونناسى و زينددوەرزانيێ و يێن وه كى وان) نينه، هندى ئه ڤ زانستێن خورست د سنورێ تاقيكرنا واقعى و توماركرنا ئه نجامێن واقعيدا بن، ب چ رەنگان ده رباز نەبنە شروڤه كرنا فه لسه فى، وەكى د داروينيزمێدا [ده مێ به حسێ گوهورينا زیندەوەران دكەت] ژبياڤێ ديتن و رێزبه نديیا وان د زيندەوەرزانيێدا ده رباز دبيته گوتنا تشتێ چ جارا چێ نه بيت -بێ به لگه و بێی پێدڤی ب ڤێ گوتنێ هه بيت ژبلى حه ز و دلچوونا-، ب راستى پێدفى ناكه ت وه سا ب هدانين هيزەكا ژ دەرڤەى ڤێ جیهانا سروشتى ژيان دروستكریه وپێشتئێخستيه.
ئەو بەسی موسلمانیە گوتنا خودایێ وی ئەڤ بابەتە رون و ئاشکرا كرينه، گەهانديه ئاسته كى ده مێ سه ح دكه ته پێكولێن مروڤان د ڤان بابەتاندا دێ بو دیاربیت دلاوازن و ب کەنینە زێدەباری ڤێ چە ندێ ئەڤی بابەتی پەیوەندیەکا ئێکسەر ب عەقیدێ و ب پەرستنا خودێ ب تنێڤە هەیە.
سەرچاوە: کتێبی (معالم في الطريق، سيد قطب)