مریەم ئیبراهیم
(کچ بەشوودان لەتەمەنی منداڵی و کارەساتی تەڵاق)
لە کاتێکدا جیهان بەرەو پێشەوە دەچێت و مرۆڤایەتی هەنگاو بۆ قوڵکردنەوەی بەهاکانی هۆشیاری دەنێت، لە کۆمەڵگەی ئێمەدا برینێکی کۆن دووبارە دەست دەکاتەوە بە كولانەوە ،ئەویش دیاردەی بەشوودانی کچانی تەمەن ١٣ بۆ ١٤ ساڵانە. ئەم هەنگاوە مەترسیدارە، کە زۆرجار لەژێر پەردەی “پاراستنی کچەکە” یان “نەریتی کۆن و باو”دا ئەنجام دەدرێت، لە ڕاستیدا لە ناوبردنی منداڵیی کچەکە و دروستکردنی کارەساتێکی کۆمەڵایەتییە کە دەرئەنجامە حەتمییەکەی بە ڕێڕەوەکانی دادگای بارودۆخی کەسیدا تێدەپەڕێت.
١. خەیاڵی بەدلە سپییەکە و شۆکی واقیعی کچێکی ١٣ یان ١٤ ساڵان، لە ڕووی عەقڵی، جەستەیی و دەروونییەوە هێشتا لە قۆناغی منداڵیدایە. گەورەترین و قوڵترین وێناکردنی ئەو بۆ هاوسەرگیری، لەبەرکردنی ئەو “بەدلە سپییە” شۆخ و شەنگە، ئاهەنگە گەورەکەی هاوسەرگیری و سەرنجڕاکێشانی دەوروبەرەکەیەتی. ئەو وا دەزانێت ژیانی هاوسەرداری تەنها درێژکراوەی ئەو شەوە گەشاوەیە. بەڵام کارەساتەکە لێرەوە دەست پێدەکات؛ کاتێک تیشکی کامێراکان دەکوژێنەوە، میوانەکان بڵاوەیان لێدەکەن و ئاهەنگەکە کۆتاییدێت، کچەکە لەپڕ و بە بێئاگایی خۆی لەبەردەم ڕاستییەکی تاڵ و بەرپرسیارییەتییەکی یەکجار گەورەدا دەبینێتەوە. ئەو هێشتا بە باشی ناسنامەی خۆی نەناسیوە، حەزو ،خولیا و ئارەزووەکانی خۆی نازانێت، کەچی دەبێت بەرپرسیارێتی پیاوێک، بەڕێوەبردنی ماڵێک، و مامەڵەکردن لەگەڵ خێزانێکی تازە هەڵبگرێت کە زۆر لە سەرووی توانای عەقڵی و جەستەیی ئەوەوەیە.
٢. نەزانینی ماڵداری و داڕوخانی دەروونی، منداڵێکی ١٤ ساڵان چۆن دەتوانێت ماڵ بەڕێوە ببات؟ ئەو هێشتا لەو تەمەنەدایە کە پێویستی بەوەیە دایکی جلەکانی بۆ بشوات، ژوورەکەی بۆ ڕێکبخات و نانی بۆ ئامادە بکات. کاتێک بە زۆر یان بە خەیاڵی منداڵانە دەخرێتە ناو چێشتخانە، مەنجەڵی گەورە، میوانداری، هاوار ئەكرێت بە سەریدا ژنەكە وا میوانەكان دێن بۆ ئامادەكاریت نەكردوە و، داوای لێدەکرێت بچوکترین و گەورەترین کاری ماڵەوە بە ڕێکوپێکی و بێ کەموکوڕی بکات، تووشی فشارێکی دەروونی توند (Psychological Trauma) دەبێت.نەشارەزایی لە گونجان لەگەڵ خێزانی هاوسەرەکەی، نەزانینی مامەڵەکردن لەگەڵ کێشە ڕۆژانەکان، نەبوونی لێهاتوویی گفتوگۆ و زمانپاراوی، ژیانی هاوسەرگیرییەکەی دەگۆڕێت بۆ دۆزەخێک لە گریان، هاوار، گۆشەگیری و دڵەڕاوکێی بەردەوام. لێرەوە کچەکە هەست دەکات کەرامەت و ئازادی لێ زەوتکراوە، ئەمەش سەرەتای درز تێبوونی بناغەی خێزانەکەیە.
٣. منداڵێک منداڵێکی تر بەخێو دەکات! (کارەساتی دایکایەتی): گرێکوێرەی هەرە گەورە و پڕ لە ئازاری ئەم هاوسەرگیرییە کاتێک دەستپێدەکات کە ئەم کچە منداڵە دووگیان دەبێت. لە ڕووی زانستی و پزیشکییەوە، جەستەی کچ لەم تەمەنەدا هێشتا لە قۆناغی گەشەکردندایە و بۆ پرۆسەی دووگیانی و منداڵبوون ئامادە نییە، کە زۆرجار مەترسی لەسەر ژیانی خۆی و کۆرپەکەی دروست دەکات. بەڵام کارەساتە گەورەکە لایەنی دەروونی و پەروەردەییەکەیەتی: خۆی منداڵێکە و پێویستی بە بەخێوکردن، سۆز و باوەشی دایکایەتی هەیە، کەچی ئێستا منداڵێکی ساوا لەباوەشدایە و دەبێت بەخێوی بکات! ئەم کچە نازانێت بۆچی کۆرپەکەی دەگری، نازانێت چۆن شێوازی تەندروست بۆ پەروەردەکردنی پەیڕەو بکات. لە ئەنجامدا، هەم دایکەکە لە ڕووی دەروونییەوە دەڕوخێت و، هەم منداڵە ساوایەکەش دەبێتە قوربانیی نەزانی و بێئەزموونیی دایکەکەی.
٤. ئاماری دادگاکان؛ تەڵاق وەک دەرئەنجامێکی حەتمی ئەگەر تەنها بۆ چەند کاتژمێرێک سەردانی دادگاکانی بارودۆخی کەسی بکەین، قەبارەی ئەو کارەساتەمان بۆ ڕوون دەبێتەوە کە خێزانەکان بە دەستی خۆیان دروستی دەکەن. ڕێژەی جیابوونەوە (تەڵاق) لە نێوان هاوسەرە تەمەن بچووکەکاندا لە ئاستێکی تۆقینەر و پێوانەییدایە.ئەم جۆرە هاوسەرگیرییانە تەمەنیان یەکجار کورتە؛ زۆرجار ساڵێک یان دوو ساڵ زیاتر بڕ ناکات. پیاوەکە ماندوو دەبێت لە ژنێک کە هێشتا منداڵە و ناتوانێت وەک ژنێکی پێگەیشتوو سەلار هاوسەنگ بێت لەگەڵیدا، و کچەکەش ماندوو دەبێت لە ژیانێک کە هەموو مافەکان، خەونەکان و منداڵیی لێ زەوت کردووە. لە کۆتاییدا، چیرۆکە خەیاڵاوییەکەی بەدلە سپییەکە، لەناو هۆڵەکانی دادگادا بە وشەی تەڵاق کۆتایی دێت.
٥. باجی کۆتایی کێ دەیدات؟ “منداڵی داماو”لەم بازنە خەمناک و داخراوەدا، باجی گەورە و سەرەکی کچەکە و پیاوەکە نایدەن، بەڵکو ئەو منداڵە داماوە دەیدات کە لەم نێوەندەدا لەدایک بووە. منداڵێک کە هێشتا چاوی بە دنیا هەڵنەهێناوە، دەبێتە قوربانیی بڕیارە هەڵەکانی گەورەکان. ئەو لە نێوان دایکێکی تەڵاقدراوی بێئومێد کە خۆی هێشتا پێگەیشتوو نییە، و باوکێکی بێباکدا سەرگەردان دەبێت. ئەم منداڵانە لە داهاتوودا تووشی گرێی دەروونی قووڵ، بێبەشبوون لە سۆزی باوان، و دوورکەوتنەوە لە خوێندن دەبن، بەمەش کۆمەڵگە نەوەیەکی تێکشکاو، بێئومێد و پڕ لە گرێی دەروونی بەرهەم دەهێنێت.
چۆن کۆتایی بەم کارەساتە بهێنین؟
١. یاسای توند و بێدەسەڵاتکردنی مارەبڕی دەرەکی: پێویستە یاساکان هێندە توندبن کە ڕێگەی فەرمی و نافەرمی نەدەن بە مارەکردنی کچان لە خوار تەمەنی یاسایی (١٨ ساڵ)، ئەو گرێبەستانەی لە دەرەوەی دادگا لەلایەن هەندێک کەسەوە دەکرێن، ڕووبەڕووی سزای توندی زیندانیکردن ببنەوە.
٢. گۆڕینی عەقڵیەتی خێزان: دایک و باوکان دەبێت لەو خەوە غەفڵەتە خەبەر و ببنەوە؛ بەشوودانی کچی ١٣ ساڵان فەرزکردنی شەرەف و ڕزگاربوون لە بەرپرسیارێتی نییە، بەڵکو زوڵمێکی گەورەیە کە لە منداڵی خۆیانی دەکەن. کچ لەم تەمەنەدا شوێنی کورسی خوێندن، یاری و قوتابخانەیە، نەک چێشتخانە و ژووری خەوتن.
٣. ڕۆڵی میدیا و ڕێکخراوەکان: پێویستە گۆڤارەکان، تەلەفزیۆنەکان و سۆشیاڵ میدیا بەردەوام بن لە ڕووناککردنەوەی لایەنە تاریکەکانی ئەم دیاردەیە، نەک نیشاندانی هاوسەرگیری وەک تەنها شوێنی بەختەوەریی ڕووکەش.کچانی ئێمە، پاشەڕۆژی ئەم وڵاتەن؛ با بە نەزانی و بڕیاری خێرا، منداڵییان لێ نەکەینە دۆزەخ و داهاتوویان لەناو نەبەین و داهاتووی کۆمەڵگەکەمان بەرەو هەڵدێر نەبەین.
